ज्ञानेन्द्र शाह

ज्ञानेन्द्र वीर विक्रम शाह नेपालको अन्तिम राजा थिए, जसले दुई पटक नेपालमा शासन गरेका थिए। उनका शासनकालका प्रमुख घटनाहरू भनेका छन्—२००१ को दरबार हत्याकाण्ड, २००५ को आपतकालीन शासन र २००६ को जनआन्दोलन। उनले सिंहासन त्यागेर नेपालको गणराज्यको स्थापना देखेका थिए। २००८ पछि, उनले शाही परिवारको सदस्यको रूपमा सामान्य जीवन यापन गरिरहेका छन्, र नेपालका राजनीतिक परिप्रेक्ष्यमा एक प्रतीकात्मक व्यक्तित्वका रूपमा रहे।

प्रारम्भिक जीवन र पहिलो शासनकाल

ज्ञानेन्द्र वीर विक्रम शाहको जन्म सन् १९४७ जुलाई ७ तारिखका दिन काठमाडौंको नारायणहिटी दरबारमा भएको थियो। उनी राजा महेन्द्र वीर विक्रम शाह र रानी इन्द्र राज्यलक्ष्मी देवीका छोरा हुन्। बाल्यकालमा नै उनी शाही वातावरणमा हुर्किए, र उनी बेलायतको इटन कलेजमा अध्ययनरत रहे। सन् १९५० मा राजा त्रिभुवनले राणाशासनको विरोध गर्दै भारत निर्वासित भएपछि, तत्कालीन प्रधानमन्त्री मोहन शमशेरले चार वर्षीय बालक ज्ञानेन्द्रलाई राजा घोषणा गरे। तर, सन् १९५१ मा राजा त्रिभुवन भारतबाट फर्किएपछि ज्ञानेन्द्रको यो पहिलो शासनकाल छोटो अवधिमा नै समाप्त भयो। यस घटनाले उनको जीवनको प्रारम्भमा नै राजनीतिक हस्तक्षेप र सत्ता संघर्षको अनुभूति गराएको थियो।

दोस्रो शासनकाल र दरबार हत्याकाण्ड

सन् २००१ को १ जुनमा नेपालको इतिहासमै सबैभन्दा डरलाग्दो घटना — दरबार हत्याकाण्ड — घट्यो। सो हत्याकाण्डमा राजा वीरेन्द्र, रानी ऐश्वर्य, युवराज दीपेन्द्र, राजकुमार निराजन, र अन्य शाही परिवारका सदस्यहरूको मृत्यु भयो। घटनाको अनुसन्धान अनुसार नशामा रहेका युवराज दीपेन्द्रले गोली हानी आफ्नो परिवारको हत्या गरेका थिए। पछि उनले आफैँ आत्महत्या गरे भन्ने भनाइ छ। तर, घटनाको सत्यतामा जनताको विश्वास थिएन, र अपारदर्शी अनुसन्धान प्रक्रिया र प्रश्न उठ्ने विवरणहरूले घटनाप्रति शंका उत्पन्न गरायो। हत्याकाण्डपछि तत्कालीन राजपरिवारको जेठो सदस्यका रूपमा ज्ञानेन्द्रले ४ जून २००१ मा औपचारिक रूपमा राजगद्दी सम्हाले।

प्रत्यक्ष शासन र राजनीतिक संकट

ज्ञानेन्द्रको शासनकालको दोस्रो चरण विशेष रूपमा विवादास्पद रह्यो। १ फेब्रुअरी २००५ मा उनले तत्कालीन प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवालाई बर्खास्त गर्दै आफूले प्रत्यक्ष शासन गर्ने घोषणा गरे। उनले आपतकाल घोषणा गरे र प्रेस स्वतन्त्रता, राजनीतिक दलहरूको गतिविधि तथा नागरिक स्वतन्त्रतामाथि कडा नियन्त्रण लागू गरे। यद्यपि, उनले आफ्नो कदमलाई माओवादी द्वन्द्व रोक्ने र शान्ति स्थापनाको उद्देश्यका रूपमा प्रस्तुत गरे, तर यसको प्रतिक्रिया स्वरूप देशभर जनआक्रोश चुलियो। राजनीतिक दलहरू, नागरिक समाज र आम जनताको दबाब झनै बढ्दै गयो, जसले अन्ततः राजशक्ति कमजोर बनाउँदै लग्यो।

जनआन्दोलन २०६२/६३ र राजतन्त्रको अन्त्य

२०६२/६३ सालको जनआन्दोलन, जसलाई दोस्रो जनआन्दोलन भनेर चिनिन्छ, ज्ञानेन्द्रको प्रत्यक्ष शासनविरुद्ध ऐतिहासिक विद्रोहका रूपमा खडा भयो। सात राजनीतिक दलहरूको गठबन्धन र माओवादीहरूको समर्थनमा जनआन्दोलनले विशाल रुप लियो। लाखौँ जनताले सडकमै आएर लोकतन्त्र पुनःस्थापनाको माग गरे। आन्दोलनको दबाबमा २४ अप्रिल २००६ मा ज्ञानेन्द्रले सत्ता निर्वाचित प्रतिनिधिहरूलाई हस्तान्तरण गरे। अन्ततः २८ मे २००८ मा नेपालको संविधानसभाले राजतन्त्रको औपचारिक अन्त्य गर्‍यो र नेपाललाई संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र घोषणा गर्‍यो। त्यसपछि ज्ञानेन्द्रले नारायणहिटी दरबार त्यागी नागार्जुन दरबारमा बसोबास थाले।

पश्चातको जीवन र सार्वजनिक धारणा

राजनीतिक जीवनबाट बाहिरिएपछि पनि ज्ञानेन्द्र समयसमयमा सार्वजनिक उपस्थितिबाट चर्चामा आउने गरेका छन्। धार्मिक मेलाहरूमा भाग लिनु, हिन्दू राष्ट्रको माग गर्ने समर्थकहरूसँग सम्बोधन गर्नु, वा सामाजिक सन्देश दिने वक्तव्यहरू जारी गर्नु उनका प्रमुख गतिविधिहरू हुन्। उनको छवि मिश्रित छ — एकातर्फ केहीले उनलाई स्थायित्व र हिन्दू राष्ट्रको प्रतिनिधि नेताका रूपमा हेर्छन् भने अर्कोतर्फ धेरै नागरिकले उनीमाथि अधिनायकवाद लाद्न खोजेको आरोप लगाउँछन्। जनआन्दोलनको समय र त्यसपछिको परिवर्तनले उनको लोकप्रियता र राजनीतिक हैसियतमा ठूलो गिरावट ल्याएको थियो।

सम्पत्ति र व्यवसायिक संलग्नता

ज्ञानेन्द्र र उनको परिवार शाही शासनकालमै आर्थिक रूपमा सबल थिए। राजतन्त्र समाप्त भए पनि उनी र उनका परिवारका सदस्यहरूको निजी सम्पत्ति कायम रह्यो। ज्ञानेन्द्रले होटल सन्दीप, हिमालयन टेम्पर, सूर्या नेपालमा लगानी, चिया बगानहरू, टेलिकम लगायतका व्यवसायमा संलग्नता देखाएका छन्। उनले व्यक्तिगत व्यापारिक लगानीमार्फत आफ्नो आर्थिक हैसियतलाई कायम राखेका छन्। तथापि, यी सम्पत्तिहरूका विषयमा समय–समयमा विवाद र सार्वजनिक बहसहरू पनि भएका छन्।

पारिवारिक जीवन

ज्ञानेन्द्रको विवाह रानी कोमल राज्यलक्ष्मी देवीसँग भएको हो। रानी कोमल रानी ऐश्वर्यकी बहिनी हुन्। ज्ञानेन्द्रका एक छोरा र एक छोरी छन् — युवराज पारस शाह र राजकुमारी प्रेरणा राज्यलक्ष्मी शाह। पारस शाहको जीवन पनि विवादास्पद रहँदै आएको छ। उनी विभिन्न मिडिया विवादहरू, दुर्घटना, र विदेश बसाइसँग सम्बन्धित घटनाका कारण आलोचित बनेका छन्। ज्ञानेन्द्रको परिवार हाल अधिकांशतः राजनीतिक गतिविधिबाट टाढा छ र निजी जीवनमा केन्द्रित छन्।

विश्लेषण

ज्ञानेन्द्र शाह नेपालको इतिहासमा अत्यन्तै संवेदनशील र निर्णायक कालखण्डका राजा थिए। उनको शासनकालले देशलाई गणतन्त्रतर्फ मोड्ने मार्ग खोल्यो। उनले राष्ट्रलाई एकताको सन्देश दिन खोजे पनि, राजनीतिक परिस्थिति र जनचाहनाले उनको राजकीय भूमिकालाई अस्वीकार गर्‍यो। राजतन्त्र समाप्त भएपछि पनि उनले आफ्ना भूमिकाको पुनर्विचार गर्नका लागि समय–समयमा आवाज उठाउने गरेका छन्। तर, नेपाल आज गणतन्त्रको बाटोमा अघि बढिरहेको छ, जहाँ ज्ञानेन्द्रको भूमिका ऐतिहासिक स्मृतिको रूपमा मात्रै सीमित हुँदै गएको छ।

काठमाडौँ।प्रहरीले देशका विभिन्न भागबाट लागुऔषधसहित ३१ जनालाई पक्राउ गरेको छ । केन्द्रीय प्रहरी समाचार कक्षका अनुसार दाङबाट छ, झापाबाट पाँच, बाँकेबाट तीन, सुनसरी, बारा, चितवन, बागलुङ, सिरहा, मोरङ र कैलालीबाट दुई/दुई तथा रसुवा, काठमाडौँ र सप्तरीबाट एक/एक जना पक्राउ परेका छन् । प्रहरीले उनीहरूका साथबाट लागुऔषध खैरो हेरोइन र गाँजा तथा चिकित्सकको

सामग्रीको तालिका