केसर शमशेर जङ्गबहादुर राणा
केसर शमशेर जङ्गबहादुर राणा सन् १८९२ जनवरी ८ मा काठमाडौंमा जन्मिएका थिए। उनी शक्तिशाली राणा शासक महाराज चन्द्र शमशेर राणा र बडा महारानी चन्द्र लोका भक्त राज्यलक्ष्मीका पुत्र थिए। राणा परिवार त्यतिबेला नेपालका सबैभन्दा प्रभुत्वशाली परिवार थियो, जसको हातमा राजनीतिक, सैन्य र आर्थिक शक्ति केन्द्रित थियो। यस्तो शक्तिशाली परिवेशमा जन्मिनुले उनलाई विशेष स्थान दिलाएको भए पनि, उनले आफ्नै क्षमता र योग्यता देखाएर समाजमा फरक छाप छोड्न सके।
बाल्यकालदेखि नै उनी सम्पन्न दरबारको वातावरणमा हुर्किए। उनीलाई दरबारको औपचारिक शिक्षादेखि लिएर संस्कारसम्म सबै कुरा व्यवस्थित रूपमा उपलब्ध थियो। १९०९ मा उनले बसन्तकुमार मलिकलाई आफ्नो निजी शिक्षक नियुक्त गरे, जसले उनलाई पश्चिमी साहित्य, दर्शन, राजनीति र व्यवस्थापनसम्बन्धी गहिरो ज्ञान दिए। यसले उनको दृष्टिकोणलाई फराकिलो बनायो र उनले पुस्तकप्रतिको रुचि अझ गहिरो पारे।
उनका भाइहरू मोहन शमशेर राणाले प्रधानमन्त्री भएर शासन गरे भने बाबर शमशेर राणाले पनि राष्ट्रिय राजनीति र सेनामा महत्वपूर्ण भूमिका खेले। परिवारकै प्रभावशाली सदस्य भएर पनि केसर शमशेरले आफ्नै पहिचान बनाउन धेरै मेहनत गरे। बाल्यकालदेखि नै सैन्य अनुशासन, प्रशासनिक दक्षता र सांस्कृतिक रुचिले उनलाई फरक बनाए। यही गुणहरूको कारण उनले जीवनभर सैनिक जिम्मेवारीसँगै सांस्कृतिक योगदानसमेत दिए।
उनको पहिलो विवाह १९०४ मा काठमाडौंको नारायणहिटी दरबारमा भएको थियो। उनले राजा पृथ्वि विर बिक्रम शाहकी जेठी छोरी युवराज्ञी लक्ष्मी राज्यलक्ष्मीलाई विवाह गरेका थिए। यो विवाहले शाह र राणा वंशबीच सम्बन्ध अझ प्रगाढ बनाउने अपेक्षा गरिएको थियो। त्यतिबेला लक्ष्मी भविष्यकी रानीका रूपमा हेरिएकी थिइन्।
तर, वैवाहिक जीवन लामो समयसम्म स्थिर रहन सकेन। केसर शमशेरले दोस्रो विवाह गर्ने इच्छा प्रकट गरेपछि सम्बन्ध बिग्रियो। उनले विवाह गर्न चाहेको कनिष्ठ राजकुमारी वास्तवमा उनका छोरा वा भतिजामध्ये कसैलाई दिइनुपर्ने थियो। यस निर्णयले दरबारमा ठूलो विवाद सिर्जना गर्यो। अन्ततः राजकुमारी लक्ष्मीले कानूनी रूपमा सम्बन्ध विच्छेद गरिन्। यो घटना नेपालमा पहिलो कानूनी वैवाहिक विच्छेदको उदाहरण बनेको हो।
१९४३ मा उनले कृष्णचन्द्र कुमारी देवीसँग विवाह गरे। कृष्णचन्द्र कुमारी बाजुराका प्रतिष्ठित ठकुरी परिवारकी कन्या थिइन्। दोस्रो विवाहपछि उनको जीवन स्थिर रह्यो र उनीहरूका पाँच छोरा र पाँच छोरी भए। यसरी वंशलाई निरन्तरता दिएर उनले परिवारलाई सुदृढ बनाएका थिए। पारिवारिक जीवनमा आएका उतारचढावले उनलाई अझ परिपक्व बनाएको देखिन्छ।
केसर शमशेरको सैनिक जीवन सन् १९०१ मा मेजर जनरल पदबाट सुरु भएको हो। कम उमेरमै उच्च पदमा पुग्नु उनको पारिवारिक पृष्ठभूमि मात्र नभई व्यक्तिगत क्षमता पनि थियो। १९२० मा उनी लेफ्टिनेन्ट जनरल बने र सेनाको संगठनात्मक सुधारमा योगदान दिए।
१९३४ देखि १९४५ सम्म उनी दक्षिण कमाण्डिङ जनरलको जिम्मेवारीमा रहे। यो अवधिमा नेपालको सैनिक संरचना मजबुत बनाउन र सैनिक अनुशासन कायम राख्न उनले ठूलो योगदान दिए। त्यसपछि १९४५ देखि १९४७ सम्म उनी पूर्व कमाण्डिङ जनरल भए। यी जिम्मेवारीहरूले उनलाई राष्ट्रिय सुरक्षामा महत्वपूर्ण अनुभव दिलायो।
सैनिक भूमिकासँगै उनले प्रशासनमा पनि उल्लेखनीय काम गरे। काठमाडौं नगरपालिकाको अध्यक्ष (१९२२–१९३०) भएर उनले शहरको सरसफाइ र व्यवस्थापन सुधार गरे। पुरातत्त्व विभागका निर्देशक (१९३१–३९), राजकीय संग्रहालयका निर्देशक (१९२८–३९) र परराष्ट्र विभागका निर्देशक (१९३२–३७) भएर उनले सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षण, पुरातात्त्विक अनुसन्धान र कूटनीति विकासमा योगदान पुर्याए।
केसर शमशेरले १९३७ मा बेलायतमा आयोजित राजा जर्ज VI र महारानी एलिजाबेथको राज्याभिषेक समारोहमा नेपाल सरकारको आधिकारिक प्रतिनिधित्व गरे। यसले नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय छवि उजागर गर्न ठूलो योगदान पुर्यायो।
१९४७–४८ मा उनी बेलायतस्थित नेपालको राजदूत बने। यो भूमिकामा रहँदा उनले नेपाल–बेलायत सम्बन्धलाई अझ सुदृढ बनाउन सके। नेपालको राजनीतिक, सांस्कृतिक र सैनिक छविलाई बेलायती दरबारमा प्रष्ट रूपमा प्रस्तुत गर्न उनले सक्रिय भूमिका खेले।
सैनिक क्षेत्रमा उनी १९५१–५३ मा प्रधानसेनापति बने। त्यसैबेला उनी रक्षा मन्त्री (१९५१–५५) र अर्थ तथा प्रशासन मन्त्री (१९५२–५३) समेत भए। यस समयमा उनले नेपाल सेनाको आधुनिकीकरण, आर्थिक व्यवस्थापन र प्रशासनिक सुधारमा महत्वपूर्ण योगदान दिए। १९५६ मा उनलाई उच्चतम सैनिक पद फील्ड मार्शलमा पदोन्नति दिइयो।
शक्तिशाली राणा परिवारका सदस्य भएकाले उनीसँग ठूलो सम्पत्ति थियो। भारतको बनारस क्यान्ट क्षेत्रमा उनले कैसर क्यासल नामक भव्य दरबार निर्माण गरेका थिए। यो दरबार केवल निवास मात्र नभई सामाजिक–सांस्कृतिक दृष्टिले पनि महत्त्वपूर्ण स्थान थियो।
१९४२ देखि १९४९ सम्म उनले यो भवन निःशुल्क रूपमा भारतीय प्राणी सर्वेक्षणलाई दिएका थिए। यसले उनको दानशीलता र शैक्षिक संस्थाप्रतिको समर्थन देखाउँछ। यसले भारत–नेपाल सम्बन्धलाई पनि अप्रत्यक्ष रूपमा बलियो बनायो।
वैज्ञानिक दृष्टिले पनि कैसर क्यासल महत्त्वपूर्ण रह्यो। त्यही क्षेत्रमा निकोलेसिया काशिएन्से नामक दुर्लभ क्रस्टेशियन भेटिएको थियो। यसले जैविक अनुसन्धानमा नयाँ पाटो थप्यो र कैसर क्यासललाई वैज्ञानिक अध्ययनका लागि चिनिने बनायो।
केसर शमशेरको सबैभन्दा महत्वपूर्ण योगदान भनेकै कैसर पुस्तकालय हो। उनले बाल्यकालदेखि नै पुस्तक संकलनको रुचि राख्थे। बेलायत भ्रमणका क्रममा उनी त्यहाँको पुस्तकालय प्रणाली र व्यवस्थापनबाट प्रभावित भए।
उनले आफ्नै दरबार कैसरमहलमा पुस्तक संकलन गर्न थाले। उनको व्यक्तिगत पुस्तकालयमा करिब ६० हजारभन्दा बढी पुस्तक, नियतकालिक, दस्तावेज र पाण्डुलिपिहरू संकलित भए। यसमा इतिहास, राजनीति, धर्म, विज्ञान, साहित्यजस्ता विविध विषय समेटिएका थिए।
सुरुवातीमा यो पुस्तकालय केवल परिवार र विशिष्ट अतिथिहरूमात्रका लागि खुला थियो। तर, पछि उनले वसीयतनामा नेपाल सरकारलाई दान दिए। यसरी व्यक्तिगत सम्पत्तिलाई राष्ट्रिय सम्पदा बनाउँदै उनले सर्वसाधारणका लागि ज्ञानको ढोका खोलिदिए।
केसर शमशेर १९६४ जुन ७ मा ७२ वर्षको उमेरमा दिवंगत भए। उनको निधनले नेपालले बहुआयामिक व्यक्तित्व गुमायो। तर, उनले दिएको योगदान आज पनि जीवित छ।
सैनिक क्षेत्रमा उनले सेनालाई बलियो बनाए, प्रशासनिक क्षेत्रमा उनले नगरपालिकादेखि परराष्ट्रसम्म योगदान दिए। कूटनीतिक भूमिकाले नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रिय जगतमा चिनायो। मन्त्री जीवनमा उनले रक्षा, अर्थ र प्रशासनिक सुधारमा भूमिका खेले।
सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण योगदान भनेकै कैसर पुस्तकालय हो। १९६९ मा उनकी पत्नी कृष्णचन्द्र कुमारी देवीको पहलमा पुस्तकालय सर्वसाधारणका लागि खोलियो। यसरी उनले ज्ञान र शिक्षा क्षेत्रमा स्थायी सम्पदा छाडे। आज पनि विद्वान्हरूका लागि यो पुस्तकालय अमूल्य स्रोत बनेको छ।
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल लोड हुँदैछ...
काठमाडौँ।प्रहरीले देशका विभिन्न भागबाट लागुऔषधसहित ३१ जनालाई पक्राउ गरेको छ । केन्द्रीय प्रहरी समाचार कक्षका अनुसार दाङबाट छ, झापाबाट पाँच, बाँकेबाट तीन, सुनसरी, बारा, चितवन, बागलुङ, सिरहा, मोरङ र कैलालीबाट दुई/दुई तथा रसुवा, काठमाडौँ र सप्तरीबाट एक/एक जना पक्राउ परेका छन् । प्रहरीले उनीहरूका साथबाट लागुऔषध खैरो हेरोइन र गाँजा तथा चिकित्सकको
