जीत जङ्ग राणा
जीतजङ्ग राणा, जसलाई जन्मनाम जीतजङ्ग कुँवर भनिन्थ्यो, नेपालको राणा वंशको राजनीतिक र सैन्य इतिहासमा एक महत्त्वपूर्ण स्थान राख्ने व्यक्तित्व थिए। उहाँ नेपालका शक्तिशाली प्रधानमन्त्री जङ्गबहादुर राणाका दोस्रो पुत्र हुनुहुन्थ्यो। आमाको नाम कहिला महारानी थियो, जसले पनि राजपरिवारभित्र आफ्नो विशिष्ट पहिचान बनाएकी थिइन्। राणा वंशमा जन्मनु त्यतिबेला केवल पारिवारिक गौरव मात्र होइन, राज्यको सत्ता र प्रशासनसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध राख्नु पनि थियो। राजदरबारभित्र जन्मिएका राणा परिवारका सन्तानलाई बाल्यकालदेखि नै सत्ता, राजनीति, कूटनीति र सैन्य प्रशासनप्रति विशेष ध्यान दिइन्थ्यो। यस कारण जीतजङ्गले पनि आफ्नो जीवनको प्रारम्भिक चरणदेखि नै राज्य सञ्चालनका महत्वपूर्ण पक्षहरूसँग घनिष्ठ सम्बन्ध राख्न थाले।
उहाँको बाल्यकाल दरबारका भव्य वातावरणमा बित्यो, जहाँ शिक्षा, सैन्य तालिम र नेतृत्व गुणमा विशेष जोड दिइन्थ्यो। जङ्गबहादुर राणाले आफ्नो सन्तानलाई केवल विलासी जीवन बिताउने अवसर मात्र दिएनन्, उनीहरूलाई शासन, कूटनीति र रणनीतिक सोचतर्फ पनि आकर्षित गराए। यसैले जीतजङ्गको व्यक्तित्वमा उच्चस्तरीय अनुशासन, दरबारी संस्कार र राजनीतिक चातुर्यको प्रभाव देखिन्छ। यस्तो पारिवारिक पृष्ठभूमिले उनलाई भविष्यमा नेपाली सेनाको नेतृत्व गर्ने योग्य बनायो।
नेपाली सेनामा प्रवेश गर्नु जीतजङ्ग राणाको जीवनको महत्त्वपूर्ण मोड थियो। उनको परिवार स्वयं सैन्य शक्ति र राजकीय प्रभावमा आधारित भएकाले उनी सैनिक क्षेत्रमा आकर्षित हुनु स्वाभाविक थियो। काका धीर शम्शेर राणाले त्यतिबेला नेपाली सेनाको प्रमुख जिम्मेवारी सम्हालिरहेका थिए। यस कारण जीतजङ्गले प्रारम्भिक उमेरमै सैनिक प्रशासनसँग प्रत्यक्ष सम्पर्क पाए। सैनिक तालिममा उनी उत्कृष्ट देखिन्थे, जसले गर्दा उनलाई विभिन्न पदहरूमा नियुक्ति गरियो।
त्यतिबेला नेपालको सुरक्षा, दरबार भित्रको राजनीति र भारतसँगको सम्बन्ध संवेदनशील अवस्थामा थियो। यस्तो जटिल परिस्थितिमा सैनिक जीवनमा प्रवेश गर्नु चुनौतीपूर्ण भए पनि जीतजङ्गले यसलाई अवसरका रूपमा लिए। उनले अनुशासन, आदेशपालन र नेतृत्व क्षमतामा उच्च रुचि देखाए। सैनिक अभ्यास, घोडचढी, युद्धकौशल र रणनीतिक तालिममा उनी सधैं सक्रिय रहन्थे।
यद्यपि उनको सैनिक जीवन केवल व्यक्तिगत महत्वाकांक्षाले मात्र चलाएको थिएन। उनको प्रवेशले दरबारभित्रको शक्ति सन्तुलनलाई पनि प्रतिबिम्बित गर्यो। शक्तिशाली राणा परिवारका सन्तानले सेना सम्हाल्नु राज्यको दीर्घकालीन नियन्त्रणको लागि आवश्यक थियो। यसरी जीतजङ्गको सैनिक जीवन प्रवेशले उनको आगामी भविष्य तयार गर्यो र उनलाई प्रधान सेनापतिको जिम्मेवारीसम्म पुर्याउने बाटो खोले।
१४ अक्टोबर १८८४ मा काका धीर शम्शेर राणाको निधनपछि जीतजङ्ग राणालाई नेपाली सेनाको प्रधान सेनापति नियुक्त गरियो। यो पद नेपालमा अत्यन्तै प्रतिष्ठित र शक्तिशाली मानिन्थ्यो। प्रधान सेनापति हुनु भनेको केवल सैनिक प्रशासन मात्र नभई दरबारभित्रको शक्ति समीकरणमा निर्णायक भूमिका खेल्ने जिम्मेवारी पनि हो। यो पदमा पुग्नु जीतजङ्गको क्षमताको मान्यता मात्र थिएन, बरु उनको पारिवारिक स्थान र सैन्य अनुभवको संयोजन थियो।
प्रधान सेनापतिको रूपमा उनले नेपाल सेनाको संगठनात्मक स्थायित्वलाई निरन्तरता दिए। त्यतिबेला नेपालको सेना केवल आन्तरिक सुरक्षा मात्र नभई भारतसँगको सिमाना सुरक्षा र दरबारभित्रको स्थायित्व सुनिश्चित गर्न पनि उपयोगी थियो। जीतजङ्गले आफ्नो छोटो कार्यकालमा सैनिक प्रशासनलाई व्यवस्थित गर्ने प्रयास गरे।
यद्यपि उनको प्रधान सेनापतिको समय छोटो रह्यो, उनले यस पदमा रहँदा देखाएको नेतृत्व, अनुशासन र सैनिकप्रतिको जिम्मेवारीले उनको छवि मजबुत बनायो। तर दरबारभित्रको गहिरो शक्ति संघर्ष र षड्यन्त्रका कारण उनको कार्यकाल लामो समय टिक्न सकेन।
२४ फेब्रुअरी १८५५ मा जीतजङ्ग राणाले तत्कालीन राजा पृथ्वीवीर विक्रम शाहकी दोस्रो पुत्रीसँग विवाह गरे। यो विवाह केवल व्यक्तिगत सम्बन्ध मात्र थिएन, बरु नेपालका दुई प्रमुख शक्तिशाली वंश—शाह वंश र राणा वंशबीचको सम्बन्धलाई अझ मजबुत बनाउने माध्यम थियो।
वैवाहिक सम्बन्धले राजनीतिक सन्तुलन कायम गर्न ठूलो भूमिका खेल्थ्यो। शाह राजपरिवार र राणा परिवारबीच समय–समयमा तनाव रहन्थ्यो। तर यस्तो वैवाहिक सम्बन्धले परिवारबीच विश्वास बढाउने र राजनीतिक स्थायित्व कायम गर्ने काम गर्थ्यो। यसरी जीतजङ्ग राणाको विवाहलाई केवल पारिवारिक दृष्टिले मात्र नभई राजनीतिक दृष्टिले पनि महत्वपूर्ण मानिन्छ।
यो सम्बन्धले उनलाई राजपरिवारसँग अझ नजिक बनायो। यसले भविष्यमा उनले सेनाको नेतृत्व गर्ने क्रममा राजदरबारसँगको सम्बन्धलाई सहज तुल्यायो। यद्यपि, राणा र शाहबीचको शक्ति संघर्ष दीर्घकालीन रूपमा अन्त्य हुन सकेन।
१८८५ को दरबार हत्या घटना नेपालको इतिहासमा सबैभन्दा रक्तपातपूर्ण घटनामध्ये एक हो। यस घटनाले केवल दरबारभित्रको शक्ति सन्तुलनलाई मात्र परिवर्तन गरेन, बरु नेपालकै राजनीतिक भविष्यलाई नयाँ दिशामा मोडिदियो। यस घटनामा जीतजङ्ग राणाका दाजु जगतजङ्ग राणा र उनका काका रणोद्वीपसिंह कुँवर मारिए।
यस घटनापछि जीतजङ्गलाई पनि पदच्युत गरियो। प्रधान सेनापतिको रूपमा उनले लामो समय काम गर्न पाएनन्। यो घटना दरबारभित्रको षड्यन्त्र, भाइभाइबीचको संघर्ष र सत्तालिप्साको परिणाम थियो।
उनको पतन केवल व्यक्तिगत हार मात्र थिएन। यसले राणा परिवारभित्रको विभाजनलाई प्रष्ट पारिदियो। यसरी उनको छोटो कार्यकाल दरबार हत्या घटनापछि अचानक समाप्त भयो।
जीतजङ्गको पदच्युत भएपछि खड्ग शम्शेर जङ्गबहादुर राणाले प्रधान सेनापतिको जिम्मेवारी सम्हाले। यसरी जीतजङ्गको पतनसँगै राणा परिवारभित्रको शक्ति समीकरण फेरियो।
खड्ग शम्शेरको उदयले देखायो कि राणा परिवारभित्र भाइभाइबीच सधैं प्रतिस्पर्धा, षड्यन्त्र र हत्या–विद्रोहको राजनीति चलिरहन्थ्यो। यसले नेपालमा दीर्घकालीन स्थिरता ल्याउन सक्ने सम्भावनालाई कमजोर तुल्यायो।
यद्यपि जीतजङ्ग लामो समयसम्म उच्च पदमा रहन सकेनन्, उनको उपस्थितिले दरबारभित्रको शक्ति संघर्षलाई अझ उजागर गर्यो। उनको पतन र उत्तराधिकारीको उदयले नेपालका भावी राजनीतिक घटनाक्रममा ठूलो प्रभाव पारेको थियो।
जीतजङ्ग राणाले केवल सैनिक र राजनीतिक क्षेत्रमा मात्र योगदान दिएनन्, उनले सांस्कृतिक सम्पदामा पनि महत्वपूर्ण छाप छोडे। १८५० को दशकमा उनले सिम्रौनगढमा रानीवास दरबार निर्माण गराए। यो दरबार पछि हिन्दू मन्दिरमा परिणत गरियो।
रानीवास दरबारको निर्माण उनले आफ्ना पिता जङ्गबहादुर राणाको सम्झनामा गरेका थिए। यसले पारिवारिक श्रद्धा मात्र होइन, नेपालको स्थापत्य कला र सांस्कृतिक सम्पदाप्रतिको उनको लगाव पनि देखाउँछ।
यसरी उनले आफ्नो छोटो राजनीतिक र सैनिक जीवनका साथै सांस्कृतिक क्षेत्रमा पनि महत्वपूर्ण योगदान पुर्याए। आजसम्म पनि उनको निर्माण कार्यलाई ऐतिहासिक सम्पदाका रूपमा सम्झिन्छ।
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल लोड हुँदैछ...
काठमाडौँ।प्रहरीले देशका विभिन्न भागबाट लागुऔषधसहित ३१ जनालाई पक्राउ गरेको छ । केन्द्रीय प्रहरी समाचार कक्षका अनुसार दाङबाट छ, झापाबाट पाँच, बाँकेबाट तीन, सुनसरी, बारा, चितवन, बागलुङ, सिरहा, मोरङ र कैलालीबाट दुई/दुई तथा रसुवा, काठमाडौँ र सप्तरीबाट एक/एक जना पक्राउ परेका छन् । प्रहरीले उनीहरूका साथबाट लागुऔषध खैरो हेरोइन र गाँजा तथा चिकित्सकको
