राष्ट्रपति भवन

राष्ट्रपति भवन, जसलाई शीतल निवास पनि भनिन्छ, नेपाल राष्ट्रपतिको आधिकारिक निवास हो। काठमाडौंको महाराजगञ्जमा अवस्थित यो भवन नेपालको राजनीतिक र संवैधानिक संरचनामा अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण स्थानमा छ। यस भवनमा राष्ट्रपतिको निवास मात्र नभई राष्ट्रपतिको कार्यालय पनि रहेको छ, जहाँ राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय कार्यक्रमहरू सञ्चालन हुन्छन्। यो स्थान नेपालका लागि शक्ति, गरिमा र राष्ट्रिय पहिचानसँग सम्बन्धित मानिन्छ। गणतन्त्र नेपाल स्थापना भएपछि यो भवनले अझ ठूलो औपचारिक हैसियत प्राप्त गर्‍यो। नेपालका राष्ट्रपतिहरू यही भवनमा बसोबास गर्दै आएका छन् र यहाँबाट नै राष्ट्रका प्रमुख गतिविधिहरू सञ्चालन हुने गरेका छन्।

यस भवनलाई नेपालको राजनीतिक स्थिरता र संविधानको कार्यान्वयनसँग पनि जोडेर हेरिन्छ। राष्ट्रपति भवनमा विदेशी पाहुनाको स्वागत, राष्ट्रिय समारोह, पुरस्कार वितरण तथा उच्चस्तरीय छलफलहरू हुने परम्परा छ। यसले नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रतिनिधित्व गर्ने एउटा प्रमुख प्रतीकको रूपमा काम गरेको छ। भवनको ऐतिहासिक महत्त्वका कारण यसले पुराना शासनदेखि गणतन्त्र सम्मको राजनीतिक यात्रा बोकेको छ।

वास्तुकला र संरचनागत विशेषता

शीतल निवासको वास्तुकला विशिष्ट शैलीमा बनेको छ, जसमा युरोपेली कला र नेपाली निर्माण शैलीको मिश्रण पाइन्छ। यसको संरचनामा नवशास्त्रीय (Neoclassical) र पलाडियन (Palladian) वास्तुकलाको प्रभाव स्पष्ट देखिन्छ। भवनलाई ठूला स्तम्भहरू, कलात्मक खिड्कीसहितका अग्ला गेट र बल्कनीहरूले सजाइएको छ, जसले यसलाई भव्य र गरिमामय देखाउँछ। संरचनागत दृष्टिले भवनलाई आधुनिकता र परम्पराको मिलनबिन्दु मानिन्छ।

यस भवनको क्षेत्रफल करिब १४० रोपनीमा फैलिएको छ, जसमा विशाल बगैंचा, हरियाली पार्क र सांस्कृतिक तत्वहरू समेटिएका छन्। भवनको सम्पूर्ण डिजाइन र निर्माणमा कुमार नरसिंह राणा तथा किशोर नरसिंह राणाले नेतृत्व गरेका थिए। उनीहरूले राणा शासक वर्गको सम्पन्नता र आधुनिक जीवनशैलीलाई ध्यानमा राखी भवनलाई कलात्मक रूपमा प्रस्तुत गरेका थिए। वास्तुकला र संरचनाको कारण यस भवनलाई केवल निवास नभई ऐतिहासिक सम्पदा र सांस्कृतिक प्रतीकको रूपमा पनि सम्मान गरिन्छ।

शीतल निवासको निर्माण र प्रारम्भिक प्रयोग

यस भवनको निर्माण सन् १९२३ मा तत्कालीन प्रधानमन्त्री चन्द्र शम्शेर जबराले सुरु गराएका थिए। भवन निर्माणको मुख्य उद्देश्य आफ्नी पहिलो पत्नी लोकभक्त लक्ष्मीदेवीबाट जन्मिएका कान्छा छोरा कृष्ण शम्शेरका लागि एक भव्य निवास उपलब्ध गराउने थियो। त्यसबेला राणाहरूले आफ्नो शक्ति, वैभव र सम्पन्नता देखाउन दरबार निर्माणलाई प्रमुख माध्यम बनाएका थिए, जसमा शीतल निवास पनि एउटा उदाहरण हो।

निर्माण सम्पन्न भएपछि कृष्ण शम्शेर केही समय मात्र यस दरबारमा बसोबास गर्न सके। पारिवारिक र राजनीतिक कारणले गर्दा उनले लामो समयसम्म यसलाई प्रयोग गर्न पाएनन्। सुरुवाती रूपमा व्यक्तिगत निवासका रूपमा बनेको यो भवन विस्तारै सार्वजनिक सरोकारसँग जोडिन पुग्यो। यसरी शीतल निवासले राणा परिवारको निजी सम्पत्ति भएर सुरु गरे पनि नेपालको इतिहासमा पछि महत्वपूर्ण राजनीतिक तथा राजकीय भूमिकामा प्रवेश गर्‍यो।

राज्यको स्वामित्व र प्रयोग

सन् १९४८ मा कृष्ण शम्शेरले आफ्ना भाइहरूको राजनीतिक दबाब र परिस्थितिको कारण शीतल निवास सरकारलाई हस्तान्तरण गरे। यस घटनापछि शीतल निवासले निजी निवासको स्वरूप गुमाएर सरकारी स्वामित्वमा प्रवेश गर्‍यो। यो परिवर्तनले भवनलाई नयाँ प्रयोगतर्फ मोड्यो।

राणा शासन पतनपछि यो भवन नेपाल सरकारको राजकीय अतिथि गृह (Stately Guest House) को रूपमा प्रयोग गरियो। यहाँ विभिन्न विदेशी पाहुनाहरूलाई स्वागत गरिन्थ्यो र उच्चस्तरीय कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिन्थे। केही समयपछि भवनलाई परराष्ट्र मन्त्रालयको कार्यालयको रूपमा प्रयोग गर्न थालियो। यस अवधिमा शीतल निवास नेपालका लागि कूटनीतिक गतिविधि र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध विस्तार गर्ने केन्द्रको रूपमा स्थापित भयो। यसरी भवनले निजी निवासबाट सरकारी शक्ति र कूटनीतिक प्रतिष्ठाको केन्द्रसम्मको यात्रा तय गर्‍यो।

गणतन्त्रपश्चातको भूमिका

नेपालमा गणतन्त्र घोषणा भएपछि शीतल निवासलाई राष्ट्रपति भवनको रूपमा पुनः परिभाषित गरियो। यसले राष्ट्रपतिको आधिकारिक निवास र कार्यक्षेत्र दुवैका रूपमा काम गर्न थाल्यो। गणतन्त्र आएपछि राष्ट्रपति नेपालको संविधानिक प्रमुख भएकाले यस भवनको महत्त्व अझ बढी बढ्यो। यहाँ आयोजित कार्यक्रमहरूले राष्ट्रिय ऐक्यबद्धता र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध मजबुत बनाउन सहयोग गरेका छन्।

यस भवनमा राष्ट्रपतिहरू बसोबास गर्दै आएका छन् र विभिन्न औपचारिक समारोहहरू यहीँ सम्पन्न हुने गरेका छन्। विदेशी पाहुनाको स्वागत, राष्ट्रिय दिवस, कूटनीतिक भेटघाट तथा सम्मान कार्यक्रमहरू यहाँ आयोजना हुन्छन्। यसरी शीतल निवासले नेपालका लागि केवल निवास नभई राष्ट्रको गरिमा र प्रतिष्ठाको प्रतीकको रूपमा स्थान पाएको छ। गणतन्त्रको आगमनसँगै यसको महत्त्व ऐतिहासिकदेखि आधुनिक राजनीतिक यात्रा सम्मको साक्षी बन्न पुगेको छ।

हालको अवस्था र हालैका घटनाक्रम

हाल शीतल निवास राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेलको आधिकारिक निवासका रूपमा प्रयोग भइरहेको छ। भवन आज पनि नेपालको राजनीतिक, कूटनीतिक र औपचारिक केन्द्रको रूपमा अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण छ। तर यस भवनले समय–समयमा चुनौतीहरू पनि सामना गरेको छ।

विशेष गरी सन् २०२५ मा भएको नेपालका जेन–जेड आन्दोलनका क्रममा प्रदर्शनकारीहरूले शीतल निवासलाई लक्षित गरी आगजनी गरेका थिए। यो घटना नेपालकै इतिहासमा महत्वपूर्ण मानिन्छ किनकि यसले राष्ट्रकै प्रतीकलाई प्रत्यक्षरूपमा असर पुर्‍यायो। आगजनीले सुरक्षा व्यवस्थाप्रति प्रश्न उठाएको थियो र सरकारले यसपछि सुरक्षा कडाइ गरेको छ। हाल भवनको संरक्षण र ऐतिहासिक महत्व जोगाउन विभिन्न निकायहरू सक्रिय छन्। यसरी शीतल निवासले इतिहासका उतारचढाव भोग्दै अहिले पनि राष्ट्रको गौरव र शक्ति जोड्ने केन्द्र बनेको छ।

काठमाडौँ।प्रहरीले देशका विभिन्न भागबाट लागुऔषधसहित ३१ जनालाई पक्राउ गरेको छ । केन्द्रीय प्रहरी समाचार कक्षका अनुसार दाङबाट छ, झापाबाट पाँच, बाँकेबाट तीन, सुनसरी, बारा, चितवन, बागलुङ, सिरहा, मोरङ र कैलालीबाट दुई/दुई तथा रसुवा, काठमाडौँ र सप्तरीबाट एक/एक जना पक्राउ परेका छन् । प्रहरीले उनीहरूका साथबाट लागुऔषध खैरो हेरोइन र गाँजा तथा चिकित्सकको

सामग्रीको तालिका