पद्म शम्शेर जङ्गबहादुर राणा

पद्म शम्शेर जङ्गबहादुर राणा नेपालका १६ औँ प्रधानमन्त्री थिए, जसको शासनकाल २९ नोभेम्बर १९४५ देखि ३० अप्रिल १९४८ सम्म रह्यो। उहाँ भिम शम्शेर जङ्गबहादुर राणाका पुत्र थिए र शक्तिशाली राणा परिवारमा जन्मिनुभएको थियो। नेपालमा राणाहरूको शासन पूर्ण निरंकुश प्रणालीमा आधारित भए पनि पद्म शम्शेरलाई उदार स्वभाव र सुधारवादी सोचको व्यक्तित्व मानिन्छ।

उहाँले आफ्नो कार्यकालमा अन्य राणा प्रधानमन्त्रीहरूको जस्तै निरंकुश शासन चलाउन सक्थे तर उहाँको दृष्टिकोण फरक थियो। उहाँले आफूलाई "राष्ट्रको सेवक" भनेर परिभाषित गर्नुभएको थियो, जसले उहाँको नेतृत्वलाई विशिष्ट बनायो। यसरी उहाँको व्यक्तित्वले नेपालमा राजनीतिक चेतनाको एउटा नयाँ बाटो देखाएको थियो।

पद्म शम्शेरको जीवन र कार्यशैलीले नेपालमा आधुनिकताको सुरुवात गर्ने संकेत दिए। उहाँले छोटो समय शासन गरे पनि उहाँको कार्यले नेपालको इतिहासमा स्थायी छाप छोड्यो।

राजनीतिक जीवनको सुरुवात

राणा परिवारमा जन्मिएका पद्म शम्शेरको राजनीतिक यात्राको सुरुवात स्वाभाविक रूपमा सत्तासँग जोडिएको थियो। राणा शासनको परम्परा अनुसार, शक्तिशाली परिवारका सदस्यहरू पालैपालो उच्च पदमा पुग्ने परम्परा थियो। तर पद्म शम्शेर अन्य वंशीय सदस्यभन्दा केही भिन्न मानसिकता बोकेका थिए।

प्रधानमन्त्री बन्नुभन्दा अघि नै उहाँले शिक्षा र सामाजिक विकासमा चासो देखाउन थालेका थिए। उहाँको यो सोचले उहाँलाई आम नागरिकप्रति संवेदनशील नेता बनायो। यसरी उहाँमा परम्परागत राणा शासनभन्दा फरक खालको दृष्टिकोण विकसित भएको थियो।

जब उहाँले सत्ताको जिम्मेवारी सम्हाल्नुभयो, उहाँले केवल सत्तालाई संरक्षण गर्नेभन्दा पनि सुधारात्मक नीति ल्याउन चाहनुभयो। यसले उहाँलाई राणा वंशभित्रै पनि प्रगतिशील धारका प्रतिनिधि बनायो।

प्रधानमन्त्रीको कार्यकाल

प्रधानमन्त्रीको पद सम्हाल्दा पद्म शम्शेरले नेपालमा महत्वपूर्ण ऐतिहासिक कदम चाल्नुभयो। उहाँले १९४८ मा नेपालको पहिलो संविधान "नेपाल शासन ऐन २००४" जारी गर्नुभयो। यो ऐन पूर्ण प्रजातान्त्रिक नभए पनि, यसले नेपालको इतिहासमा पहिलो पटक जनप्रतिनिधिमूलक अभ्यास सुरु गराएको थियो।

संविधानले विधायिका, कार्यपालिका र न्यायपालिकाबीच केही शक्ति विभाजनको आधार तयार गर्‍यो। यद्यपि राणा प्रधानमन्त्रीकै हातमा ठूलो शक्ति थियो, तर संविधानले नागरिकलाई अधिकार दिने सम्भावनाको ढोका खोल्यो। यस कारण यो घटना नेपालको प्रजातान्त्रिक यात्राको प्रारम्भ मानिन्छ।

यो पहलले नेपालभित्र र बाहिर दुवै स्थानमा ठूलो ध्यान खिच्यो। पद्म शम्शेरलाई यसकै कारण सुधारवादी र अग्रगामी शासकको रूपमा चित्रण गरियो।

सामाजिक र शैक्षिक सुधार

पद्म शम्शेरले आफ्नो कार्यकालमा सामाजिक र शैक्षिक सुधारलाई विशेष प्राथमिकता दिनुभयो। उहाँको पालामा केही विद्यालय स्थापना भए र शिक्षालाई सर्वसाधारणमा पुर्‍याउन प्रयास गरियो। यसरी उहाँले शिक्षा केवल अभिजात वर्गकै लागि नभई सर्वसाधारण नागरिकका लागि आवश्यक अधिकार हो भन्ने दृष्टिकोणलाई अघि सार्नुभयो।

त्यो समयमा शिक्षा निकै सीमित थियो र सामान्य जनतालाई शिक्षा हासिल गर्न कठिनाइ थियो। पद्म शम्शेरले यस अवरोधलाई चिरेर मुलुकमा शिक्षा विस्तार गर्ने बाटो खोल्नुभयो। यसले नेपाली समाजमा आधुनिक चेतनाको सुरुवात गरायो।

उहाँले "राष्ट्रको सेवक" घोषणा गरेर शासकको भूमिकालाई सेवामुखी बनाउन खोज्नुभयो। यसले उहाँलाई अन्य राणा शासकहरूभन्दा भिन्न बनायो र उहाँको सुधारवादी छवि अझ प्रष्ट भयो।

राजनीतिक संघर्ष र अवरोध

पद्म शम्शेरका सुधारवादी प्रयासहरूलाई सबैले सहज रूपमा स्वीकार गरेनन्। राणा परिवारभित्रै कठोर शासनका पक्षधरहरूले उहाँको कदमलाई अस्वीकार गरे। उनीहरूलाई लाग्थ्यो कि सुधारका नाममा राणा शासन कमजोर बन्छ।

यसै कारण उहाँलाई परिवारभित्र र प्रशासनभित्र अवरोधको सामना गर्नुपर्‍यो। उहाँका सुधार योजनाहरू पूर्ण रूपमा कार्यान्वयन हुन पाएनन्। शक्तिशाली विरोधीहरूको कारण उहाँलाई निरन्तर दबाबमा शासन गर्नुपर्‍यो।

यो दबाबकै कारण उहाँको कार्यकाल छोटो रह्यो। सुधारवादी सोच बोकेका भए पनि परिस्थितिले उहाँलाई लामो समय शासन गर्न दिएन।

राजीनामा र अन्त्यकाल

१९४८ मा बढ्दो असहमति र परिवारभित्रको दबाबका कारण पद्म शम्शेरले प्रधानमन्त्री पदबाट राजीनामा दिनुपर्‍यो। उहाँको ठाउँमा मोहन शम्शेर प्रधानमन्त्री बने। यसरी पद्म शम्शेरको छोटो तर ऐतिहासिक शासनकाल समाप्त भयो।

राजीनामापछि उहाँ भारतको कलकत्ता (हाल कोलकाता) बसाइँ सर्‍नुभयो। त्यहाँ उहाँले आफ्नो बाँकी जीवन बिताउनुभयो। राजनीतिक रूपमा सक्रिय नभए पनि उहाँ सुधारवादी व्यक्तित्वका रूपमा निरन्तर स्मरण गरिन्थे।

१९६१ अप्रिल ११ मा उहाँको निधन भयो। उहाँको निधनसँगै नेपालले एउटा उदार र सुधारवादी राणा शासकलाई गुमायो।

इतिहासमा स्थान

इतिहासले पद्म शम्शेरलाई उदार र सुधारवादी राणा प्रधानमन्त्रीको रूपमा सम्झन्छ। उहाँले नेपालमा संविधान जारी गरेर प्रजातान्त्रिक अभ्यासको जग बसाल्नुभयो। शिक्षा र सामाजिक विकासका लागि उहाँले अघि सारेका कदम ऐतिहासिक मानिन्छन्।

उहाँको योगदानले नेपालमा लोकतान्त्रिक आन्दोलनलाई बलियो आधार प्रदान गर्‍यो। उहाँको सोचले नेपालमा राजनीतिक चेतनाको वातावरण तयार गर्न सहयोग पुर्‍यायो।

यसरी पद्म शम्शेर केवल राणा शासक मात्र होइन, नेपालमा परिवर्तनको बाटो देखाउने ऐतिहासिक पात्रका रूपमा स्मरण गरिन्छ।

काठमाडौँ।प्रहरीले देशका विभिन्न भागबाट लागुऔषधसहित ३१ जनालाई पक्राउ गरेको छ । केन्द्रीय प्रहरी समाचार कक्षका अनुसार दाङबाट छ, झापाबाट पाँच, बाँकेबाट तीन, सुनसरी, बारा, चितवन, बागलुङ, सिरहा, मोरङ र कैलालीबाट दुई/दुई तथा रसुवा, काठमाडौँ र सप्तरीबाट एक/एक जना पक्राउ परेका छन् । प्रहरीले उनीहरूका साथबाट लागुऔषध खैरो हेरोइन र गाँजा तथा चिकित्सकको

सामग्रीको तालिका