पूर्वी रूकुम
पूर्वी रुकुम ऐतिहासिक रूपमा नेपालका विभिन्न युगहरूमा राजनीतिक, सांस्कृतिक, र सामाजिक दृष्टिकोणले महत्त्वपूर्ण स्थान ओगटेको जिल्ला हो। यस जिल्लाको इतिहासलाई मुख्यतः राष्ट्रिय एकीकरण, सामाजिक आन्दोलन, र राजनीतिक परिवर्तनको सन्दर्भमा हेर्न सकिन्छ।
राष्ट्रिय एकीकरण अभियानको क्रममा बहादुर शाह र रणबहादुर शाहको पालामा (वि.सं. १८४२-१८५२) रुकुम क्षेत्र नेपाल अधिराज्यमा गाभिएको थियो। त्यसअघि यो क्षेत्र खाम मगरहरूको प्रभावशाली राज्य थियो। खाम मगरहरूले आफ्नो स्वाधीनता रक्षा गर्दै आएका थिए, तर गोरखाली सेनाको विजयपछि यो नेपाल अधिराज्यमा समाहित भयो।
शाह शासनकालमा नेपाललाई विस्तार गर्ने क्रममा पूर्वी रुकुमको भौगोलिक संरचना परिवर्तन गरियो। सन् १९०९ अघि, राणा शासनको समयमा, र पछि शाह वंशको पुनर्निर्माणकालमा, पूर्वी रुकुमका विभिन्न भागहरू पाल्पा, बाग्लुङ, र डोल्पा जिल्लासँग गाभिएका थिए।
वि.सं. २०१८ वैशाख १ गते, पञ्चायती शासनकालमा, रुकुमलाई सल्यान र जाजरकोटबाट अलग गरी छुट्टै जिल्ला बनाइयो। सुरुमा सदरमुकाम रुकुमकोट तोकिएको थियो, तर वि.सं. २०३० मा प्रशासनिक कारणले सदरमुकाम मुसिकोट सारियो। संघीय संरचनाको कार्यान्वयनपछि रुकुम पूर्व र पश्चिम गरी विभाजन गरियो, र पूर्वी रुकुमको सदरमुकाम पुनः रुकुमकोट बनाइयो।
२०औँ शताब्दीको उत्तरार्धमा पूर्वी रुकुम नेपालका पुराना साम्यवादी किल्लामध्ये एक बन्यो। यो क्षेत्र साम्यवादी विचारधारा, सामाजिक न्याय, र क्रान्तिकारी आन्दोलनका लागि उर्वरभूमि बन्यो।
वि.सं. २०५२-२०६२ (सन् १९९६-२००६) को माओवादी जनयुद्धमा पूर्वी रुकुम मुख्य केन्द्रहरूमध्ये एक रह्यो। यो युद्ध नेपालमा भूमि असमानता, जातीय विभेद, सामन्तवाद, र सामाजिक अन्याय विरुद्ध लड्न थालेको थियो। पूर्वी रुकुमको दुर्गम भौगोलिक अवस्था तथा सामाजिक असमानता माओवादी आन्दोलनलाई तीव्र बनाउन मद्दतगार बन्यो।
यो जनयुद्धकै कारण २४० वर्ष पुरानो राजतन्त्रको अन्त्य भई नेपाल लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमा परिणत भयो। त्यसकारण पूर्वी रुकुमलाई नेपालमा राजनीतिक परिवर्तन ल्याउने महत्वपूर्ण स्थानहरूमध्ये एक मानिन्छ।
पूर्वी रुकुम नेपालको लुम्बिनी प्रदेशमा पर्ने एक पहाडी जिल्ला हो, जुन विविध भौगोलिक विशेषताहरूले भरिपूर्ण तथा प्राकृतिक रूपमा अत्यन्त सुन्दर मानिन्छ। यस जिल्लाको भू-भाग मुख्य रूपमा पहाडी तथा उच्च पहाडी क्षेत्रले ढाकिएको छ, जसले गर्दा यहाँको भू-संरचना अत्यन्तै फरक तथा चुनौतीपूर्ण देखिन्छ।
पूर्वी रुकुम समुद्री सतहबाट करिब 800 मिटरदेखि 6,000 मिटर उचाइसम्म फैलिएको जिल्ला हो। भू-भागको विविधताका कारण यस क्षेत्रमा विभिन्न जलवायु पाइन्छ, जसले यहाँको कृषि, वनस्पति, र मानव बसोबासलाई प्रभाव पार्छ। जिल्लाको उच्च भागहरूमा हिमाली क्षेत्र समेत समेटिएको छ, जसले यसलाई अझ मनोरम बनाएको छ।
पूर्वी रुकुम पहाडी जिल्ला भएकाले यहाँ धेरै अग्ला पहाडहरू रहेका छन्, जसले गर्दा यहाँको भू-भाग अत्यन्तै अप्ठ्यारो तथा पहुँचको हिसाबले कठिन छ। तर, यी पहाडहरूकै बीचमा सुन्दर उपत्यकाहरू समेत फेला पर्दछन्, जसले यहाँको भू-संरचनालाई अझ विविधता प्रदान गर्छ। साथै, जिल्लाका विभिन्न भागहरूमा बग्ने सानी भेरी, उवा, तथा अन्य साना खोलाहरूले यस क्षेत्रको कृषिमा महत्वपूणर् भूमिका खेल्छन्। यी खोलाहरूले स्थानीय जनजीवनमा पानीको स्रोतको रुपमा सेवा पुर्याउनुका साथै, सिँचाइ तथा अन्य घरेलु प्रयोजनका लागि आवश्यक सुविधा प्रदान गर्छन्।
पूर्वी रुकुमको भूगोल तथा हावापानीका कारण यहाँको वनस्पति तथा जैविक विविधता उल्लेखनीय रूपमा पाइन्छ। यहाँ मिश्रित वन पाइन्छ, जसमा साल, सिसौ, भोजपत्र जस्ता उपयोगी रुखहरू फेला पर्दछन्। साथै, यहाँको जंगलमा विभिन्न प्रकारका वन्यजन्तुहरूको समेत बसोबास रहेको छ। भालु, चित्तल, घोरल, तथा विभिन्न प्रजातिका चरा तथा अन्य जीवजन्तुहरूले यहाँको जैविक सम्पदालाई अझ आकर्षक बनाएका छन्।
पूर्वी रुकुम जिल्लाका स्थानीय तहहरू निम्नानुसार छन्:
पूर्वी रुकुम जिल्ला नेपालका जातीय, भाषिक, र धार्मिक विविधताले भरिएको एक महत्वपूर्ण क्षेत्र हो। यहाँ विभिन्न जातजाति, भाषा, र धर्महरू शताब्दीयौंदेखि आपसी सद्भावका साथ रहेको पाइन्छ।
पूर्वी रुकुममा बसोबास गर्ने प्रमुख जातजातिहरूमा मगर समुदाय सबैभन्दा ठूलो संख्यामा छन्। मगरहरू ऐतिहासिक रूपमा यो क्षेत्रमा बसोबास गर्दै आएका छन् र उनीहरूको भाषा, संस्कृति, र परम्पराहरू यहाँको सामाजिक संरचनामा महत्वपूर्ण स्थान राख्छ। खस आर्य समुदायका ब्राह्मण, क्षेत्री, र ठकुरी जातिहरू पनि यहाँ उल्लेख्य संख्यामा पाइन्छन्, जसले परम्परागत हिन्दू सामाजिक संरचनामा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्। साथै, यहाँ दलित समुदायका (जस्तै, कामी, दमाई, सार्की, र गन्धर्व) मानिसहरू पनि रहेका छन्, जसले आफ्नो सांस्कृतिक र पेशागत पहिचानका आधारमा समाजमा योगदान पुर्याउँदै आएका छन्। यस्तै, थोरै संख्यामा भए पनि नेवार, गुरुङ, र राई/लिम्बु समुदायका मानिसहरू पनि बसोबास गर्दछन्।
पूर्वी रुकुममा प्रमुख रूपमा नेपाली भाषा बोलिन्छ, जुन यहाँको प्रशासन, शिक्षालयहरू, र औपचारिक सञ्चारको मुख्य माध्यम हो। मगर समुदायको बसोबास बढी भएकाले यहाँ मगर भाषा पनि प्रचलित छ, जसलाई स्थानीय मगर समुदायले घरायसी तथा सांस्कृतिक संवादमा प्रयोग गर्छन्। साथै, खस समुदायका मानिसहरूबीच कछारली भनिने खस भाषा र अन्य केही स्थानीय बोलियाँ पनि प्रयोग गरिन्छ। यसबाहेक, डोटेली भाषासमेत केही समुदायहरूमा सुन्न पाइन्छ।
पूर्वी रुकुम धार्मिक रूपमा विविधता समेटिएको जिल्ला हो, जहाँ हिन्दू धर्म बहुसंख्यक जनसंख्याले अनुशरण गर्ने प्रमुख धर्म हो। हिन्दू धर्मका परम्परागत रीतिरिवाज, मठमन्दिर, र चाडपर्वहरू यहाँको सामाजिक जीवनमा गहिरो रूपमा गाँसिएका छन्। मगर समुदायमा बौद्ध धर्मको प्रभाव पनि पाइन्छ, जसमा तामाङ र गुरुङ संस्कृतिसँग मेल खाने परम्परागत बौद्ध अभ्यासहरू अपनाइन्छन्। केही थोरै संख्यामा किराँत धर्म मान्ने मानिसहरू पनि छन्, विशेष गरी राई/लिम्बु समुदायमा। पछिल्लो समय इसाई धर्म मान्ने मानिसहरूको संख्या पनि केही वृद्धि भएको देखिन्छ, विशेष गरी नयाँ पुस्ता र केही दलित समुदायहरूमा।
पूर्वी रुकुमको धार्मिक सहिष्णुता उल्लेखनीय छ, जहाँ विभिन्न धर्म, जात, र भाषाका मानिसहरू आपसी मेलमिलापका साथ जीवन बिताउँछन्। धार्मिक तथा सांस्कृतिक विविधताको बाबजुद यहाँका समुदायहरूबीच ऐक्यबद्धता रहिआएको छ, जसले यो क्षेत्रलाई एक सामाजिक सद्भावयुक्त जिल्ला बनाएको छ।
पूर्वी रुकुम नेपालको पहाडी जिल्ला हो, जसको हावापानी तथा भू-उपयोग निकै विविध छ। यहाँको भौगोलिक बनावट, उचाइ, तथा प्राकृतिक स्रोतहरूको कारणले विभिन्न प्रकारका जलवायु पाइन्छन्, जसले भूमि उपयोगका विभिन्न स्वरूपहरूलाई निर्धारण गर्छ।
पूर्वी रुकुमको हावापानी मुख्य रूपमा भू-भागको उचाइअनुसार फरक हुन्छ। समुन्द्र सतहबाट 800 मिटरदेखि 6,000 मिटर उचाइसम्म फैलिएको हुँदा, यहाँ विभिन्न प्रकारका जलवायु पाइन्छन्। यी जलवायु प्रणालीहरूले यहाँको कृषि, पशुपालन, तथा वनस्पतिको विविधतालाई प्रत्यक्ष रूपमा प्रभाव पार्छन्।
यो जलवायु मुख्यतः समुद्री सतहबाट 800 मिटरदेखि 2,000 मिटर उचाइसम्म पाइन्छ। यस क्षेत्रमा गर्मी याममा तापक्रम 20 देखि 30 डिग्री सेल्सियससम्म पुग्छ, भने जाडो याममा तापक्रम 5 देखि 15 डिग्री सेल्सियससम्म घट्छ। मनसुनको समयमा (जुनदेखि सेप्टेम्बर) अत्यधिक वर्षा हुने भएकाले यहाँ पर्याप्त सिँचाइको सुविधा उपलब्ध हुन्छ। उष्ण समशीतोष्ण क्षेत्र कृषि उत्पादनका लागि अत्यन्त उपयुक्त मानिन्छ। यहाँ मुख्य रूपमा धान, मकै, गहुँ, कोदो, विभिन्न प्रकारका तरकारी, तथा फलफूलको उत्पादन गरिन्छ।
यो जलवायु प्रणाली 2,000 मिटरदेखि 3,500 मिटर उचाइसम्म फैलिएको छ। यस क्षेत्रमा गर्मी यामको तापक्रम 10 देखि 20 डिग्री सेल्सियससम्म रहन्छ, भने जाडोमा तापक्रम -5 डिग्री सेल्सियससम्म घट्न सक्छ। यहाँको भूमि चिसो मौसमको कारण केही हदसम्म प्रतिकूल भए पनि, आलु, गहुँ, फापर, तथा जौजस्ता अन्नबाली राम्रोसँग उत्पादन गर्न सकिन्छ। साथै, यहाँका उच्च पहाडी क्षेत्रमा जडीबुटी उत्पादनको राम्रो सम्भावना छ। चिसो जलवायु भएकाले यहाँका बासिन्दाहरू पशुपालनलाई मुख्य पेशाको रूपमा अपनाउँछन्।
समुन्द्र सतहबाट 3,500 मिटरभन्दा माथिका क्षेत्रमा हिमाली जलवायु पाइन्छ। यहाँ गर्मी याममा तापक्रम 5 देखि 15 डिग्री सेल्सियससम्म रहन्छ, भने जाडोमा तापक्रम -10 डिग्री सेल्सियसभन्दा तल झर्न सक्छ। यो क्षेत्रमा वर्षभरि नै चिसो वातावरण रहन्छ, र उच्च पहाडमा हिउँ जमिरहन्छ। हिमाली जलवायुक्त क्षेत्रहरूमा वनस्पति तथा कृषि सम्भावना निकै कम हुन्छ, तर प्राकृतिक स्रोतका रूपमा जडीबुटीहरू प्रशस्त पाइन्छन्। यार्सागुम्बा, पांदरा, तथा ललिगुराँसजस्ता वनस्पतिहरू यहाँको विशेषता हुन्। साथै, यहाँका विस्तृत घाँसे मैदानहरूमा याक, भेडा, तथा चौंरी पालन गरिन्छ।
पूर्वी रुकुमको भू-उपयोग मुख्य रूपमा यहाँको भौगोलिक संरचना, हावापानी, तथा प्राकृतिक स्रोतहरूको उपलब्धतामा निर्भर गर्दछ।
पूर्वी रुकुमको कुल भू-भागमध्ये करिब ३० देखि ४० प्रतिशत जमिन कृषि प्रयोजनका लागि प्रयोग गरिन्छ। यहाँको भूमि पहाडी भएकाले सिंचाइको व्यवस्था पूर्ण रूपमा उपलब्ध छैन, जसका कारण वर्षा आधारित खेती गरिन्छ। मुख्यतः धान, मकै, गहुँ, कोदो, आलु, तथा विभिन्न तरकारी र फलफूल उत्पादन गरिन्छ।
जिल्लाको करिब ५० प्रतिशत भू-भाग वनले ढाकिएको छ। यहाँका जंगलहरूमा साल, सिसौ, भोजपत्र, र अन्य मिश्रित वनस्पति पाइन्छन्। साथै, जैविक विविधता अत्यधिक उच्च भएकाले यहाँ भालु, चित्तल, घोरल, तथा विभिन्न प्रकारका वन्यजन्तुहरू पाइन्छन्। वन्यजन्तु संरक्षण र जैविक स्रोतहरूको उचित व्यवस्थापन यहाँको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।
जिल्लाको करिब १० देखि १५ प्रतिशत भू-भाग घाँसे मैदानका रूपमा प्रयोग गरिन्छ। यी घाँसे मैदानहरू मुख्यतः उच्च पहाडी क्षेत्रमा अवस्थित छन्, जहाँ भेडा, बाख्रा, चौंरी, तथा याक पालन गरिन्छ। विशेष गरी हिमाली क्षेत्रमा स्थानीय बासिन्दाहरू यार्सागुम्बा जस्ता बहुमूल्य जडीबुटी संकलन गरेर आर्थिक उपार्जन गर्ने गर्छन्।
पूर्वी रुकुमको करिब ५ देखि १० प्रतिशत भू-भाग आवासीय तथा सहरी क्षेत्रका रूपमा उपयोग गरिएको छ। यहाँका बस्तीहरू मुख्यतः पहाडी भू-भागमा फैलिएका छन्, जसका कारण घरहरू एकअर्काबाट टाढा-टाढा रहेका हुन्छन्। पछिल्ला वर्षहरूमा सडक तथा अन्य पूर्वाधार विस्तार भइरहेकाले प्रमुख बस्तीहरूमा यातायात तथा व्यापारिक गतिविधिहरूमा वृद्धि भइरहेको छ।
पूर्वी रुकुममा हालसम्म औद्योगिकीकरण न्यून छ, तर पछिल्लो समय केही साना घरेलु उद्योगहरू स्थापना भइरहेका छन्। यहाँको जलस्रोतको प्रचुरता तथा पहाडी भूबनावटलाई ध्यानमा राख्दै केही जलविद्युत् आयोजना सञ्चालनमा छन्। यस्तै, सडक, विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था, तथा सञ्चार सेवाहरूको विकास क्रमशः अघि बढ्दै गइरहेको छ।
पूर्वी रुकुम नेपालको एक आकर्षक पर्यटकीय जिल्ला हो, जहाँ प्राकृतिक सौन्दर्य, सांस्कृतिक विविधता, धार्मिक स्थल, र ऐतिहासिक महत्त्व बोकेका स्थानहरू प्रशस्त छन्। यहाँका हिमश्रृंखलादेखि धार्मिक आस्थाका केन्द्रहरू, साहसिक खेलहरू, दुर्लभ वन्यजन्तुहरू पाइने आरक्ष, र ऐतिहासिक पदमार्गहरूले पर्यटकहरूलाई लोभ्याउने अपार सम्भावना बोकेको छ।
सिस्ने हिमाल पूर्वी रुकुमको सबैभन्दा प्रसिद्ध हिमश्रृंखला हो। यो हिमाल साहसिक पर्यटकहरूका लागि प्रमुख आकर्षण हो, जसले ट्रेकिङ, हिमाल आरोहण, र दृश्यावलोकनको अवसर प्रदान गर्छ। यहाँबाट मनोरम हिमाली दृश्यहरू अवलोकन गर्न सकिन्छ।
ट्रेकिङ र पर्वतारोहण गर्न चाहने पर्यटकहरूका लागि पुथा हिमाल उपयुक्त गन्तव्य हो। यो ठाउँ नेपालकै उत्कृष्ट ट्रेकिङ मार्गहरूमध्ये एक मानिन्छ। हिमाली जीवनशैली बुझ्न, प्राकृतिसँग निकट अनुभव लिन, र रोमाञ्चक यात्राको अनुभूति गर्न यो हिमाल प्रमुख केन्द्र हो।
पूर्वी रुकुमको सबैभन्दा प्रसिद्ध ताल हो, जसलाई ‘रुकुमकोटको रारा’ पनि भनिन्छ। यस तालको पानी स्वच्छ र निलो देखिन्छ, जसले मनमोहक दृश्य दिन्छ। तालको किनारमा हरियाली फाँटहरू छन्, जुन पिकनिक तथा फोटोग्राफीका लागि उत्कृष्ट स्थान हो।
यो गुफा ऐतिहासिक तथा धार्मिक महत्त्व बोकेको स्थान हो। साहसिक पर्यटकहरूका लागि बायफोक गुफा एक आकर्षक गन्तव्य हो, किनभने यहाँ विभिन्न संरचना, प्राचीन शिलालेखहरू, र गुफाभित्रको रहस्यमयी वातावरणले जिज्ञासा बढाउँछ।
ट्रेकिङ तथा प्रकृतिप्रेमीहरूका लागि उत्तरगङ्गा खोला एक उपयुक्त स्थान हो। यो खोलाको किनारमा साना गाउँहरू छन्, जसले ग्रामीण जीवनशैली बुझ्न मद्दत गर्छ। शान्त वातावरण, हरियाली, र खोलाको चिसो पानीले यहाँ बस्नेहरूलाई ताजगी प्रदान गर्छ।
पूर्वी रुकुममा रहेका मगर समुदायको प्रमुख धार्मिक स्थलमध्ये बुद्ध गुम्बा पर्छ। यो स्थान बौद्ध धर्मावलम्बीहरूको आस्थाको केन्द्र हो। यहाँ पर्यटकहरूले मगर समुदायको कला, संस्कृति, र परम्परालाई नजिकबाट अवलोकन गर्न सक्छन्।
हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको प्रमुख धार्मिक स्थल शिवालय मन्दिर हो। यो मन्दिर प्राचीन हिन्दू सभ्यता, धर्म, र आस्थाको प्रतिक हो। विशेष गरी महाशिवरात्रि तथा अन्य हिन्दू पर्वहरूमा यहाँ धार्मिक मेलाहरू लाग्छन्, जसले आन्तरिक पर्यटकहरूलाई समेत आकर्षित गर्छ।
यो दरबार ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक रूपमा महत्वपूर्ण स्थान हो। पूर्वी रुकुमको इतिहास झल्काउने हजुरकोट दरबार पुराना संरचनाहरू, कलात्मक काठका झ्यालढोका, र ऐतिहासिक महत्त्वका अभिलेखहरूले भरिएको छ।
पूर्वी रुकुममा साहसिक ट्रेकिङका लागि उत्कृष्ट अवसरहरू छन्। विशेष गरी सिस्ने हिमाल, पुथा हिमाल, र उत्तरगङ्गा खोला क्षेत्र ट्रेकिङका लागि लोकप्रिय छन्। यी मार्गहरूले पर्यटकहरूलाई अद्वितीय अनुभव प्रदान गर्छन्।
उत्तरगङ्गा र सानिबेनी खोलामा राफ्टिङ तथा कयाकिङ सम्भावना छ। यी खोलाहरूको तीव्र बहाव तथा प्राकृतिले भरिपूर्ण दृश्यहरूले जलयात्रालाई रोमाञ्चक बनाउँछ।
नेपालको एकमात्र सिकार आरक्ष ढोरपाटन म्याग्दी, बाग्लुङ, पश्चिम रुकुम र पूर्वी रुकुम जिल्लामा फैलिएको छ। पूर्वी रुकुमको पुथा उत्तरगङ्गा गाउँपालिकाको करिब ६०% भूभाग ढोरपाटन शिकार आरक्ष अन्तर्गत पर्छ।
पूर्वी रुकुमको प्राकृतिक सौन्दर्यको महत्वपूर्ण हिस्सा यहाँका ताल तथा नदीहरू हुन्। यी जलस्रोतहरूले पर्यावरणीय सन्तुलन कायम गर्नुका साथै धार्मिक, सांस्कृतिक, तथा आर्थिक दृष्टिकोणले पनि ठूलो महत्त्व राख्छन्। ताल तथा नदी प्रणालीले कृषि, पर्यटन, माछापालन, र स्थानीय जीविकोपार्जनमा उल्लेखनीय योगदान पुर्याउने गर्छ।
पूर्वी रुकुममा थुप्रै तालहरू रहेका छन्, जसले यस क्षेत्रको प्राकृतिक सौन्दर्यलाई थप आकर्षक बनाएका छन्। विशेषगरी रुक्मिणी ताल (कमल ताल) यहाँकै सबैभन्दा प्रसिद्ध ताल हो।
पर्यटकीय सम्भावना बोकेको यो ताल हरियाली पहाडहरूले घेरिएको छ, जसले प्राकृतिक सौन्दर्यमा रमाउन चाहने पर्यटकहरूलाई आकर्षित गर्दछ। तालको पानी स्थानीय बासिन्दाहरूको दैनिक जीवनका लागि उपयोगी छ, विशेष गरी सिँचाइ तथा पिउने पानीको स्रोतका रूपमा।
रुक्मिणी ताल मात्र नभई पूर्वी रुकुममा ५२ वटा तालहरू रहेका छन्, जसले यस क्षेत्रको जलस्रोतको समृद्धिलाई दर्शाउँछ। यी तालहरूको उचित संरक्षण तथा प्रवर्द्धन गर्न सके पर्यटन, जलस्रोत व्यवस्थापन, तथा स्थानीय अर्थतन्त्रमा सकारात्मक प्रभाव पार्न सकिन्छ।
पूर्वी रुकुम जलस्रोतका हिसाबले धनी जिल्ला हो। यहाँ थुप्रै साना-ठूला नदी तथा खोलाहरू रहेका छन्, जसले कृषि, जलविद्युत् उत्पादन, माछापालन, तथा दैनिक उपभोगका लागि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।
सानीभेरी नदी पूर्वी रुकुमको प्रमुख नदीहरूमध्ये एक हो। यो नदीले कृषि तथा जलविद्युत् क्षेत्रमा उल्लेखनीय महत्त्व राख्छ। सानीभेरी नदीको किनारमा विभिन्न बस्तीहरू अवस्थित छन्, जसका स्थानीय बासिन्दाहरू माछापालन, ढुंगा तथा बालुवा निकासी, तथा कृषि सिँचाइका लागि यस नदीमा निर्भर छन्। तर, बाढीको समयमा नदीको बहाव बढ्ने भएकाले उचित व्यवस्थापन आवश्यक देखिन्छ।
पूर्वी रुकुमका विभिन्न खोलाहरू स्थानीय बासिन्दाहरूको जीवनयापनका लागि अत्यन्तै उपयोगी छन्। यी खोलाहरू पिउने पानी, सिँचाइ, तथा साना जलविद्युत् परियोजनाहरूको लागि ऊर्जा स्रोतका रूपमा प्रयोग गरिन्छन्। यहाँका केही प्रमुख खोलाहरू निम्नानुसार छन्:
यी खोलाहरूले पूर्वी रुकुमको जलस्रोत व्यवस्थापनलाई बलियो बनाउनुका साथै वातावरणीय सन्तुलन कायम राख्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।
पूर्वी रुकुमका यी जलस्रोतहरूको दीर्घकालीन संरक्षणका लागि विभिन्न उपायहरू अपनाउन आवश्यक देखिन्छ। ताल तथा नदीहरूको प्राकृतिक रूप संरक्षण गर्दै जलप्रदूषण रोक्ने उपायहरू अवलम्बन गर्नुपर्छ। जलविद्युत् सम्भावनाहरूको अध्ययन गरी साना तथा मझौला परियोजनाहरू सञ्चालन गर्न सकिन्छ।
पर्यटन प्रवर्द्धन गर्दै यी ताल तथा नदी क्षेत्रहरूको दीर्घकालीन विकास आवश्यक देखिन्छ। स्थानीय समुदायको सहभागिता मार्फत जलस्रोतहरूको संरक्षण तथा व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ।
पूर्वी रुकुम नेपालका दुर्गम पहाडी जिल्लाहरू मध्ये एक हो, जहाँ शिक्षा र स्वास्थ्य क्षेत्रको विकास क्रमशः अघि बढ्दै गएको छ। यहाँको भौगोलिक कठिनाइका कारण आधुनिक पूर्वाधार निर्माणमा चुनौतीहरू छन्, तर पछिल्लो समयमा विभिन्न सरकारी तथा गैरसरकारी निकायहरूको पहलले शिक्षा तथा स्वास्थ्य सेवाको पहुँच विस्तार गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्। शिक्षा क्षेत्रमा विद्यालयहरूको संख्या बढ्दै गइरहेको छ भने स्वास्थ्य सेवाको गुणस्तर सुधार गर्ने प्रयासहरू पनि जारी छन्। यद्यपि, यी क्षेत्रमा अझै थुप्रै समस्या विद्यमान छन्, जसलाई सम्बोधन गर्नु आवश्यक छ।
पूर्वी रुकुममा शिक्षा क्षेत्र विस्तार हुँदै गइरहेको भए पनि गुणस्तरीय शिक्षाको अभाव अझै एक प्रमुख समस्या बनेको छ। यहाँ अधिकांश विद्यालयहरू सरकारी तथा सामुदायिक तहमा सञ्चालनमा छन्, जसले विद्यार्थीहरूलाई आधारभूत शिक्षाको अवसर प्रदान गरिरहेका छन्। तर, विद्यालयहरूमा आवश्यक पूर्वाधारको कमी, शिक्षण सिकाइको गुणस्तरमा सुधारको आवश्यकता, तथा आर्थिक तथा सामाजिक कारणले विद्यालय छोड्ने विद्यार्थीहरूको उच्च संख्याले शिक्षा क्षेत्रलाई चुनौतीपूर्ण बनाइरहेको छ।
पूर्वी रुकुममा धेरै विद्यालयहरू समुदायका पहलमा स्थापना भएका छन्, जसले प्राथमिक, निम्न माध्यमिक, माध्यमिक, तथा उच्च माध्यमिक तहसम्मको शिक्षा प्रदान गर्छन्। अधिकांश विद्यालयहरू सरकारी स्वामित्वमा रहेका छन्, जसले सबैका लागि निःशुल्क शिक्षा प्रदान गर्ने प्रयास गरेका छन्। यद्यपि, कतिपय विद्यालयहरू निजी तथा संस्थागत रूपमा पनि सञ्चालित छन्, जसले गुणस्तरीय शिक्षा प्रदान गरिरहेका भए पनि शुल्क महँगो भएका कारण सबैका लागि सहज छैन।
विद्यालय भर्ना दर राम्रो रहेको भए पनि विद्यालय छोड्ने दर (dropout rate) विशेष गरी बालिका तथा आर्थिक रूपमा कमजोर समुदायका बालबालिकाहरूका लागि उच्च छ। ग्रामीण क्षेत्रमा बालविवाह, आर्थिक अभाव, तथा घरेलु काममा व्यस्त हुनुपर्ने बाध्यता जस्ता कारणले गर्दा धेरै विद्यार्थीले औपचारिक शिक्षा पूरा गर्न सक्दैनन्। शिक्षाको गुणस्तर सुधार्न प्रशिक्षित शिक्षकहरूको आवश्यकता छ, किनकि हाल धेरै विद्यालयहरूमा योग्य तथा अनुभवी शिक्षकहरूको अभाव देखिन्छ।
पूर्वी रुकुममा उच्च शिक्षाको अवसर सीमित छ। जिल्लामा केही क्याम्पसहरू सञ्चालनमा छन्, जसले स्नातक तहसम्मको शिक्षा प्रदान गर्छन्। यद्यपि, विद्यार्थीहरूलाई स्नातकोत्तर तहसम्मको शिक्षा हासिल गर्न अन्य जिल्ला वा सहरी क्षेत्रतर्फ जानुपर्ने बाध्यता छ।
प्राविधिक तथा व्यवसायिक शिक्षाका संस्थाहरूको अभाव भएकाले विज्ञान, प्रविधि, कृषि तथा स्वास्थ्य जस्ता विषयमा अध्ययन गर्न चाहने विद्यार्थीहरूले अन्यत्र जानुपरेको छ। यदि जिल्लामा नै प्राविधिक शिक्षाको अवसर सिर्जना गरिएमा रोजगारीका अवसरहरू बढ्ने मात्र होइन, स्थानीय स्तरमै दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्न सकिन्छ।
पूर्वी रुकुमका विद्यालयहरू विभिन्न समस्याहरू सामना गरिरहेका छन्। ग्रामीण भेगका विद्यालयहरूमा भौतिक पूर्वाधारको अभाव छ, जसले गर्दा विद्यार्थीहरूलाई सिकाइका लागि आवश्यक वातावरण उपलब्ध गराउन कठिनाइ भइरहेको छ।
त्यसैगरी, योग्य शिक्षकहरूको कमी शिक्षा क्षेत्रको अर्को मुख्य समस्या हो। धेरैजसो शिक्षकहरू सहरी क्षेत्रमा कार्य गर्न रुचाउने भएकाले दुर्गम भेगका विद्यालयहरूमा प्रशिक्षित शिक्षकहरूको स्थायित्व कायम गर्न चुनौती देखिएको छ।
शिक्षामा प्रविधिको प्रयोग न्यून भएको कारण सिकाइको प्रभावकारिता पनि सीमित छ। शिक्षालाई डिजिटल माध्यमबाट प्रवर्द्धन गर्नुपर्ने आवश्यक छ, तर इन्टरनेट तथा विद्युतीय उपकरणहरूको अभावले गर्दा प्रविधिमैत्री शिक्षा अझै सम्भव भएको छैन।
विद्यालय छोड्ने दरलाई कम गर्न आर्थिक तथा सामाजिक समर्थन आवश्यक छ। धेरै विद्यार्थीहरू आर्थिक कठिनाइका कारण विद्यालय जान छोड्ने तथा घरेलु काममा संलग्न हुनुपर्ने बाध्यता झेलिरहेका छन्।
पूर्वी रुकुममा आधारभूत स्वास्थ्य सेवाहरू उपलब्ध भए पनि आधुनिक तथा विशेषज्ञीय उपचार सेवाको पहुँच सीमित छ। जिल्लाको भौगोलिक अवस्थाका कारण स्वास्थ्य सेवा सहज रूपमा उपलब्ध गराउन कठिन भइरहेको छ। धेरैजसो बासिन्दाहरू स्वास्थ्य सेवाका लागि नजिकका सहरी क्षेत्रहरूमा जानुपर्ने बाध्यता छ।
पूर्वी रुकुममा एउटा जिल्ला अस्पताल, केही प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रहरू (PHC), तथा स्वास्थ्य चौकीहरू सञ्चालनमा छन्। यी संस्थाहरूले आधारभूत स्वास्थ्य सेवा प्रदान गरिरहेका छन्, तर आकस्मिक तथा विशेषज्ञीय सेवाहरू प्रदान गर्न सक्ने अवस्था छैन।
अधिकांश स्वास्थ्य सेवा सरकारी तथा सामुदायिक तहमा सञ्चालन गरिएका छन्। यद्यपि, जिल्लामा निजी क्लिनिक तथा फार्मेसीहरूको संख्या न्यून भएकाले उच्चस्तरीय स्वास्थ्य सेवा प्राप्त गर्न कठिनाइ हुन्छ।
दुर्गम भेगहरूमा पुग्न यातायातको अभावले गर्दा आकस्मिक अवस्थामा बिरामीलाई अस्पताल पु-याउन कठिनाइ हुने गरेको छ। हेलिकप्टर उद्धार सेवा महँगो भएकाले साधारण परिवारका लागि सहज छैन।
पूर्वी रुकुममा बाल तथा मातृ मृत्युदर अझै पनि तुलनात्मक रूपमा उच्च रहेको छ। स्वास्थ्य सेवा तथा पोषण सम्बन्धी जनचेतनाको अभावका कारण गर्भवती महिलाहरू उचित स्वास्थ्य सेवा प्राप्त गर्न सक्दैनन्, जसले जटिलता निम्त्याउने गरेको छ।
कुपोषण तथा असन्तुलित आहारको समस्या ग्रामीण भेगका बालबालिकाहरूमा व्यापक रूपमा देखिन्छ। स्वच्छ खानेपानी तथा पौष्टिक आहारको कमीका कारण बालबालिकाहरूमा कमजोर शारीरिक वृद्धि तथा स्वास्थ्य समस्या देखापर्ने गरेका छन्।
संक्रामक रोगहरू, जस्तै झाडापखाला, टाइफाइड, तथा क्षयरोग जिल्लामा प्रमुख स्वास्थ्य चुनौतीहरू हुन्। ग्रामीण क्षेत्रमा स्वास्थ्य सचेतनाको कमी तथा सरसफाइ अभावका कारण यस्ता रोगहरू बारम्बार देखिने गरेका छन्।
परम्परागत उपचारप्रति निर्भरता पनि ठूलो चुनौती हो। कतिपय गाउँहरूमा चिकित्सक तथा स्वास्थ्य सेवा लिनेभन्दा परम्परागत वैद्य तथा धामीझाँक्रीहरूलाई प्राथमिकता दिने प्रवृत्ति अझै देखिन्छ, जसले गर्दा जटिल स्वास्थ्य समस्याहरूको उपचार समयमा हुन सक्दैन।
सरकारले आधारभूत स्वास्थ्य सेवा निःशुल्क प्रदान गर्ने नीति लागू गरे पनि यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन आवश्यक छ। गाउँ-गाउँमा स्वास्थ्य स्वयंसेवकहरू परिचालित गरेर जनचेतना अभिवृद्धि गर्न थालिएको छ।
मातृ तथा शिशु स्वास्थ्य सुधारका लागि खोप अभियान तथा पोषण सुधार कार्यक्रम सञ्चालन गरिएको छ। सुरक्षित मातृत्व सेवा तथा परिवार नियोजन सेवाहरू विस्तार गर्ने प्रयास भइरहेको छ, तर यसको प्रभावकारीता अझै बढाउनुपर्ने देखिन्छ।
पूर्वी रुकुममा आधुनिक स्वास्थ्य सेवा तथा विशेषज्ञीय उपचारको अभाव मुख्य समस्या हो। जिल्ला अस्पतालमा विशेषज्ञ चिकित्सकहरूको कमी छ, जसले गर्दा जटिल रोगहरूको उपचार गर्न अन्यत्र जानुपर्ने बाध्यता हुन्छ।
स्वास्थ्यकर्मीहरूको स्थायित्व पनि ठूलो समस्या हो। दुर्गम क्षेत्रमा सेवा दिन चाहने दक्ष स्वास्थ्यकर्मीहरूको कमी भएको कारण अस्पताल तथा स्वास्थ्य केन्द्रहरूको प्रभावकारीता घटेको छ।
यातायात तथा सञ्चारको अभावले स्वास्थ्य सेवामा प्रभाव पारिरहेको छ। दुर्गम भेगका बिरामीहरूले स्वास्थ्य केन्द्रमा पुग्न समय लाग्ने तथा आकस्मिक उपचार पाउन नसक्ने अवस्था छ।
आर्थिक कठिनाइका कारण सबै नागरिकहरूले गुणस्तरीय उपचार सेवा प्राप्त गर्न सक्दैनन्। ग्रामीण क्षेत्रमा विपन्न समुदायका लागि स्वास्थ्य उपचार अझै महँगो हुने गरेको छ।
पूर्वी रुकुम नेपालका पहाडी जिल्लाहरू मध्ये एक हो, जहाँको अर्थतन्त्र मुख्य रूपमा कृषि, पशुपालन, वन स्रोत साधन, श्रम आप्रवासन, र साना व्यवसायहरूमा निर्भर छ। यहाँका अधिकांश बासिन्दा परम्परागत कृषि प्रणालीमा आश्रित भए पनि पछिल्लो समयमा विभिन्न वैकल्पिक आर्थिक गतिविधिहरू विस्तार हुँदै गएका छन्।
पूर्वी रुकुमको प्रमुख आर्थिक स्रोत कृषि हो। यहाँको भौगोलिक बनावटका कारण व्यावसायिक कृषि गर्न केही कठिनाइ भए पनि अधिकांश जनता खेतीपातीमा संलग्न छन्। परम्परागत रूपमा यहाँ मकै, कोदो, गहुँ, फापर, तथा आलुजस्ता खाद्यान्न बालीहरू उत्पादन गरिन्छ। पछिल्लो समय व्यावसायिक रूपमा तरकारी खेती, फलफूल खेती (जस्तै सुन्तला, स्याउ, र ओखर), तथा मसला खेती (अदुवा, अलैंची) को विस्तार हुँदै गएको छ। जैविक कृषि प्रवर्द्धन गर्ने प्रयास भइरहे तापनि आधुनिक प्रविधि र यान्त्रिकीकरणको कमीका कारण उत्पादनमा पर्याप्त सुधार आउन सकेको छैन। साथै, खेतीका लागि आवश्यक मल, बीउ, र सिंचाइको अभाव अझै पनि चुनौती बनेको छ।
कृषिपछिको प्रमुख आर्थिक गतिविधि पशुपालन हो। यहाँका किसानहरूले गाई, भैंसी, बाख्रा, भेडा, तथा कुखुरा पालन गर्छन्। दुग्ध उत्पादन तथा मासु व्यवसाय विस्तार हुँदै गए पनि बजार व्यवस्थापन तथा व्यावसायिक उत्पादनमा अझै सुधार आवश्यक देखिन्छ। उच्च पहाडी क्षेत्रमा याक तथा चौंरीपालन पनि गरिन्छ, जसले ऊन तथा दूधजन्य उत्पादनमा योगदान पुर्याउँछ। पछिल्लो समय मह उत्पादन तथा मौरीपालन पनि ग्रामीण क्षेत्रका लागि आयआर्जनको माध्यम बन्दै गएको छ।
पूर्वी रुकुममा पर्याप्त वन क्षेत्र रहेका कारण वन स्रोत तथा जडीबुटी संकलन र व्यापार एक महत्वपूर्ण आर्थिक गतिविधि हो। यहाँका स्थानीय समुदायहरूले विभिन्न जडीबुटीहरू, जस्तै पाखानबेद, सतुवा, भोक्रो, तथा यार्सागुम्बा संकलन गरी बिक्री गर्छन्। वन पैदावारमा आधारित काठ तथा दाउरा संकलन पनि स्थानीय अर्थतन्त्रको हिस्सा बनेको छ, यद्यपि वातावरणीय प्रभावका कारण यसलाई नियन्त्रण गरिएको छ। साथै, गैरकाष्ठ वन पैदावार (NTFPs) जस्तै अम्लिसो, लोठसल्ला, आदिको संकलन तथा व्यापारले केही समुदायलाई आर्थिक लाभ पुर्याएको छ।
पूर्वी रुकुम खनिज स्रोतका हिसाबले धनी क्षेत्र हो। यहाँ फलाम, तामा, चुना, स्लेट ढुंगा, तथा चूना पत्थरजस्ता खनिज स्रोतहरूको प्रचुर सम्भावना रहेको छ। यद्यपि, आवश्यक पूर्वाधारको अभावका कारण खानी उत्खननको विकास अवरुद्ध भएको छ। यदि खनिज स्रोतहरूको दिगो दोहन तथा व्यावसायिक उपयोग गर्न सकियो भने स्थानीय तथा राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउन सकिन्छ।
स्थानीय रोजगारीको सीमित अवसरका कारण पूर्वी रुकुमका धेरै युवा रोजगारीका लागि विदेश जाने प्रवृत्ति रहेको छ। यहाँका प्रमुख गन्तव्यहरू खाडी मुलुकहरू (जस्तै साउदी अरब, कतार, युएई, तथा कुवेत) र मलेसिया रहेका छन्। त्यस्तै, भारतमा समेत मजदुरी गर्न जानेहरूको संख्या उल्लेखनीय छ। विदेशमा कार्यरत श्रमिकहरूले पठाउने विप्रेषण (Remittance) यहाँको अर्थतन्त्रको एक महत्वपूर्ण हिस्सा बनेको छ। यदि स्वदेशमै रोजगारी सिर्जना गर्न सकियो भने युवाहरूलाई स्वरोजगार बन्न प्रेरित गर्न सकिन्छ।
पूर्वी रुकुममा विभिन्न साना तथा मझौला उद्योगहरू विस्तार हुँदै गएका छन्। घरेलु उद्योगका रूपमा ढाका कपडा बुनाई, अल्लो प्रशोधन, माटोका भाँडा, तथा बाँसका सामग्री बनाउने कार्यहरू प्रचलित छन्। साथै, साना होटल, लज, तथा व्यापार व्यवसायहरू विस्तार हुँदै गएका छन्। ग्रामीण क्षेत्रमा पानीघट्ट तथा तेल मिलहरू सञ्चालनमा रहेका छन्, जसले स्थानीय उपभोक्ताहरूलाई सेवा दिइरहेका छन्। पछिल्लो समय पर्यटन प्रवर्द्धनसँगै होटल तथा होमस्टे व्यवसायमा पनि वृद्धि भएको छ।
पूर्वी रुकुम प्राकृतिक सौन्दर्य तथा सांस्कृतिक सम्पदाले भरिपूर्ण छ, जसले पर्यटन व्यवसायको सम्भावना बढाएको छ। यहाँका प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्यहरूमा गुर्जाधुरी, मैकोट, तथा अन्य धार्मिक तथा ऐतिहासिक स्थलहरू पर्दछन्। साहसिक पर्यटन (जस्तै ट्रेकिङ, पदयात्रा, तथा पर्वतारोहण) को राम्रो सम्भावना भए पनि यसको प्रचार-प्रसार र पूर्वाधार विकासमा पर्याप्त ध्यान नपुगेको देखिन्छ। पर्यटकहरूको सुविधाका लागि आवश्यक पूर्वाधार, जस्तै राम्रो बाटोघाटो, होटल, तथा यातायात सेवाको विकास गर्नु आवश्यक छ।
पूर्वी रुकुम जलविद्युत सम्भावनायुक्त क्षेत्र हो, जहाँ साना तथा मझौला जलविद्युत आयोजना विकास गर्न सकिन्छ। हाल केही लघु जलविद्युत परियोजनाहरू सञ्चालनमा रहेका छन्, जसले स्थानीय तहमा विद्युत आपूर्ति पुर्याइरहेका छन्। यद्यपि, व्यावसायिक रूपमा ठूला जलविद्युत परियोजनाहरू विकास गर्न आवश्यक लगानी तथा पूर्वाधारको अभाव देखिन्छ। यदि ठूला परियोजनाहरू सञ्चालन गर्न सकियो भने ऊर्जा व्यापार तथा रोजगारी सिर्जनामा टेवा पुग्नेछ।
पूर्वी रुकुमका ग्रामीण बजारहरूमा कृषि उत्पादन तथा उपभोग्य सामग्रीको व्यापार प्रमुख आर्थिक गतिविधि हो। स्थानीय उत्पादनहरूको बिक्रीका लागि साप्ताहिक हाटबजार तथा स्थायी पसलहरू सञ्चालनमा रहेका छन्। यातायात सुविधा सीमित भएकाले स्थानीय उत्पादनहरू ठूला बजारहरूमा पुर्याउन कठिनाइ भइरहेको छ। व्यावसायिक उत्पादनलाई प्रवर्द्धन गर्न सहकारी तथा उद्यमशीलता तालिम आवश्यक रहेको देखिन्छ।
पूर्वी रुकुमको यातायात प्रणाली मुख्य रूपमा सडक मार्गमा निर्भर रहेको छ भने आंशिक रूपमा हवाई यातायातको सम्भावना रहेको देखिन्छ।
पूर्वी रुकुम नेपालका विभिन्न जिल्लासँग सडक सञ्जालमार्फत जोडिएको छ, जसले यातायातलाई सहज बनाउने काम गर्छ। यहाँका मुख्य शहरहरू रोल्पा, बागलुङ, प्युठान, तथा दाङसँग प्रत्यक्ष रूपमा सडक मार्गले जोडिएका छन्। पछिल्लो समय सडक पूर्वाधार सुधार हुँदै गएकाले यात्रुहरूलाई केही सहजता प्राप्त भएको छ।
विशेष रूपमा, रुकुम (मुसिकोट) – बागलुङ सडक, रुकुम – रोल्पा – दाङ सडक, तथा नेपालगञ्ज – रुकुम सडक (पश्चिम नाका हुँदै) महत्त्वपूर्ण मार्गहरू हुन्, जसले पूर्वी रुकुमलाई अन्य क्षेत्रसँग जोड्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्। यद्यपि, ग्रामीण क्षेत्रमा अझै कच्ची सडकको वर्चस्व रहेको छ, जसले गर्दा वर्षायाममा यातायात अवरुद्ध हुने समस्या देखा पर्छ।
हाल पूर्वी रुकुममा कुनै पनि क्रियाशील विमानस्थल छैन। नजिकै रहेको ढोरपाटन हवाई मैदान ऐतिहासिक रूपमा महत्त्वपूर्ण भए पनि हालसम्म नियमित हवाई सेवा सञ्चालनमा आउन सकेको छैन। त्यसैले, यहाँका बासिन्दाहरू तथा पर्यटकहरूले हवाई यात्रा गर्नका लागि नेपालगञ्ज वा काठमाडौंबाट तुल्सीपुर वा सुर्खेतसम्म हवाई मार्ग प्रयोग गर्नुपर्ने हुन्छ, त्यसपछि सडक मार्ग हुँदै पूर्वी रुकुममा प्रवेश गर्नुपर्ने हुन्छ।
पूर्वी रुकुममा स्थानीय यातायातका रूपमा बस, जीप, ट्रयाक्टर, मोटरसाइकल, र साइकल बढी प्रचलित छन्। विशेष गरी दुर्गम भेगमा, जहाँ मोटरबाटो पुगेको छैन, त्यहाँका स्थानीयहरू अझै पनि पैदल यात्रा, घोडा, र खच्चड जस्ता यातायातका साधनहरूमा निर्भर छन्।
पूर्वी रुकुमको यातायात सुधारका लागि विभिन्न योजना अगाडि सारिएका छन्। कच्ची सडकलाई पक्की बनाउने योजनाहरू कार्यान्वयन हुँदैछन्, जसले आगामी वर्षहरूमा यातायात सुविधा सुधार गर्ने अपेक्षा गरिएको छ। साथै, सार्वजनिक यातायातको सेवा विस्तारका लागि स्थानीय तहहरूले आवश्यक पहल गरिरहेका छन्। भविष्यमा साना हवाई मैदानको निर्माण गर्ने सम्भावनाबारे पनि छलफल भइरहेको छ, जसले पूर्वी रुकुमलाई अन्य मुख्य सहरहरूसँग छिटो र सहज रूपमा जोड्न मद्दत गर्नेछ।
पूर्वी रुकुमको यातायात पूर्वाधारमा व्यापक सुधार भएमा यस क्षेत्रको पर्यटन, व्यापार, तथा स्थानीय जनजीवनमा उल्लेखनीय सहजता आउनेछ। विशेष गरी ग्रामीण भेगमा यातायात सुधारले कृषिजन्य उत्पादनको बजारिकरण, शिक्षा, स्वास्थ्य, तथा पर्यटन प्रवर्द्धनमा टेवा पुर्याउने अपेक्षा गरिएको छ।
पूर्वी रुकुम नेपालका पहाडी जिल्लामध्ये एक हो, जहाँको सामाजिक तथा आर्थिक अवस्था विविध अवसर र चुनौतीहरूले भरिएको छ। प्राकृतिक स्रोतसाधन, कृषि, पशुपालन, श्रम आप्रवासन, पर्यटन, र व्यापार यहाँका प्रमुख आर्थिक गतिविधिहरू हुन्। पछिल्ला वर्षहरूमा पूर्वाधार विकास र आर्थिक गतिविधिहरू विस्तार भए तापनि अझै सुधार गर्नुपर्ने धेरै पक्षहरू छन्।
पूर्वी रुकुमको समाज विविध जातजाति, भाषा, र संस्कृतिको संगम हो। यहाँको जनसंख्या मुख्यतः किसान परिवारहरूमा आधारित छ, जसका कारण परम्परागत जीवनशैली अझै पनि विद्यमान छ।
पूर्वी रुकुममा आधारभूत शिक्षाको पहुँच विस्तार भए पनि गुणस्तरीय शिक्षाको अभाव देखिन्छ। सरकारी तथा निजी विद्यालयहरू सञ्चालनमा रहे तापनि शिक्षाको पूर्वाधारको कमी छ, जसले विद्यार्थीहरूको सिकाइ प्रक्रियामा असर पारिरहेको छ। साक्षरता दर क्रमशः वृद्धि भइरहेको भए पनि महिला शिक्षामा अझै चुनौतीहरू छन्। उच्च शिक्षाका लागि विद्यार्थीहरूलाई काठमाडौँ, पोखरा, दाङ, र नेपालगञ्जजस्ता शहरहरूमा जानुपर्ने बाध्यता छ, जसले शिक्षा हासिल गर्ने प्रक्रियालाई झन् जटिल बनाएको छ।
स्वास्थ्य क्षेत्रमा पछिल्लो समय केही सुधार भए तापनि पूर्वाधार तथा जनशक्तिको अभाव अझै विद्यमान छ। जिल्लामा रहेका प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रहरू तथा केही अस्पतालहरू सञ्चालनमा छन्, तर विशेषज्ञ सेवा तथा आधुनिक उपकरणको अभावका कारण प्रभावकारी उपचार प्राप्त गर्न कठिनाइ भइरहेको छ। धेरैजसो नागरिक अझै पनि परम्परागत उपचार पद्धतिमा निर्भर छन्। सुरक्षित मातृत्व सेवा, बाल स्वास्थ्य सेवा, तथा पोषण कार्यक्रमहरूलाई अझ प्रभावकारी बनाउन आवश्यक छ, ताकि बाल मृत्यु दर तथा मातृ स्वास्थ्य समस्याहरू न्यूनीकरण गर्न सकियोस्।
पूर्वी रुकुम विभिन्न जातजाति तथा धार्मिक समुदायहरूको साझा वसोवास क्षेत्र हो। यहाँका प्रमुख जातीय समूहहरूमा मगर, क्षेत्री, ब्राह्मण, दलित, तथा गुरूङ समुदायका मानिसहरू पर्छन्। विशेष गरी मगर समुदायको मौलिक संस्कृति, भाषा, नृत्य, तथा परम्पराहरू यहाँको प्रमुख पहिचान हुन्। धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्वहरू जस्तै दसैँ, तिहार, ल्होसार, माघे संक्रान्ति, र गुरू पूर्णिमा धूमधामका साथ मनाइन्छन्।
महिला सशक्तीकरणको क्षेत्रमा सुधार देखिए तापनि सामाजिक रूपमा महिलाहरू अझै पनि पछाडि परिरहेका छन्। महिलाहरू कृषि, पशुपालन, तथा घरेलु उद्योगमा संलग्न भए तापनि निर्णय प्रक्रियामा उनीहरूको भूमिका सीमित देखिन्छ। स्थानीय तहमा महिला सहभागिता बढेको भए पनि उनीहरूको आर्थिक आत्मनिर्भरता अझै चुनौतीपूर्ण छ। साथै, लैंगिक हिंसा तथा बाल विवाहका घटनाहरू देखिने भएकाले सचेतना कार्यक्रमहरूको प्रभावकारी कार्यान्वयन आवश्यक छ।
पूर्वी रुकुमको अर्थतन्त्र मुख्यतः कृषि, पशुपालन, जडीबुटी व्यापार, श्रम आप्रवासन, तथा साना व्यवसायहरूमा निर्भर छ।
कृषि यहाँको प्रमुख पेसा हो, जहाँ अधिकांश जनता परम्परागत रूपमा खेती तथा पशुपालनमा आश्रित छन्। प्रमुख खाद्यान्न बालीहरूमा मकै, गहुँ, फापर, कोदो, तथा आलु पर्दछन्। व्यावसायिक खेतीको अवधारणा विस्तार भए तापनि सिंचाइ, मल, बीउ, तथा प्रविधिको अभावले उत्पादनमा वृद्धि हुन सकेको छैन। पशुपालनका प्रमुख क्षेत्रहरूमा गाई, भैंसी, बाख्रा, भेडा, कुखुरा पालन, तथा मौरी पालन पर्दछन्, जसले स्थानीय अर्थतन्त्रमा योगदान पुर्याएको छ।
पूर्वी रुकुमको वन क्षेत्रले यहाँको अर्थतन्त्रमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याइरहेको छ। जडीबुटी व्यापार यहाँका धेरै स्थानीय बासिन्दाहरूको आयआर्जनको मुख्य स्रोत बनेको छ। यार्सागुम्बा, भोक्रो, पाखानबेद, तथा सतुवाजस्ता बहुमूल्य जडीबुटीहरू संकलन गरेर बिक्री गरिन्छ। काठ तथा दाउराको व्यापार स्थानीय रूपमा भइरहेको भए तापनि वन संरक्षण नीतिका कारण यसको उपयोगमा विभिन्न प्रतिबन्धहरू लगाइएको छ।
रोजगारीका अवसर सीमित भएकाले पूर्वी रुकुमका धेरै युवा रोजगारीका लागि विदेश जान्छन्। खाडी मुलुकहरू (साउदी अरब, कतार, यूएई, कुवेत), मलेसिया, तथा भारत मुख्य रोजगार गन्तव्य बनेका छन्। विदेशबाट आउने विप्रेषण (रेमिट्यान्स) यहाँको अर्थतन्त्रको महत्वपूर्ण हिस्सा बनेको छ। यदि सीपमूलक तालिम तथा स्थानीय उद्यमशीलतालाई प्रवर्द्धन गर्न सकियो भने श्रम आप्रवासनमा निर्भरता घटाउन सकिन्छ।
पूर्वी रुकुम खनिज स्रोतहरूमा धनी जिल्ला हो, जहाँ विभिन्न खनिज पदार्थहरू पाइन्छन्। फलाम, तामा, चुना पत्थर, स्लेट ढुंगाजस्ता खनिजहरूको उत्खनन सम्भावना रहे तापनि यसको उचित दोहन तथा औद्योगीकरण हुन सकेको छैन। यदि उचित लगानी र पूर्वाधार विकास गरियो भने खानी उद्योगले यहाँको अर्थतन्त्रमा ठूलो योगदान दिन सक्छ।
पूर्वी रुकुममा पर्यटनको अपार सम्भावना रहेको छ। यहाँको प्राकृतिक सौन्दर्य, धार्मिक स्थलहरू, तथा साहसिक पर्यटनका लागि उपयुक्त स्थानहरूले पर्यटन प्रवर्द्धनको राम्रो अवसर प्रदान गरेका छन्। प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्यहरूमा गुर्जाधुरी, मैकोट, तथा विभिन्न धार्मिक स्थलहरू पर्दछन्। यदि प्रचार-प्रसार तथा पूर्वाधार विकासमा ध्यान दिइयो भने पर्यटन उद्योगबाट ठूला आर्थिक फाइदा लिन सकिन्छ।
पूर्वी रुकुममा जलविद्युत् उत्पादनको राम्रो सम्भावना छ। यहाँका विभिन्न साना तथा मझौला खोलाहरू जलविद्युत् उत्पादनका लागि उपयुक्त छन्। हालसम्म केही साना जलविद्युत् आयोजना सञ्चालनमा रहेका छन्, तर ठूला परियोजनाहरू सञ्चालन गर्न आवश्यक लगानी र पूर्वाधारको अभाव मुख्य चुनौती बनेको छ।
स्थानीय व्यापार तथा बजार विस्तारले यहाँको अर्थतन्त्रलाई टेवा पुर्याइरहेको छ। कृषि उत्पादन, पशुपालनजन्य सामग्री, तथा स्थानीय घरेलु उत्पादनहरू साप्ताहिक हाटबजार तथा स्थायी पसलहरूमा बिक्री गरिन्छ। तर यातायात सुविधा सीमित भएकाले उत्पादित वस्तुहरू ठूला बजारसम्म पुर्याउन कठिनाइ छ। सहकारी संस्था तथा उद्यमशीलता प्रवर्द्धन कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्न सके यहाँको व्यापार क्षेत्र अझ विकसित हुन सक्छ।
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल लोड हुँदैछ...
काठमाडौँ । उत्तरी पाकिस्तानमा पर्यटक बस दुर्घटना हुँदा दश जनाको मृत्यु हुनुका साथै १३ जना घाइते भएको जनाइएको छ ।बसले इस्लामाबाद–मुर्री एक्सप्रेसवेमा खाजोट क्षेत्र नजिकै मोडमा नियन्त्रण गुमाएर दुर्घटना भएको उल्लेख गदै प्रहरीले विज्ञप्ति जारी गरेको छ । दुर्घटनाको समयमा सडकको किनारामा खस्नु अघि बसमा आगलागीसमेत भएको प्रहरीले पुष्टि गरेको छ ।सबै
