दया वीर सिंह कंसकार

दया वीर सिंह कंसकार (१९११-२००१) नेपालका एक प्रतिष्ठित समाजसेवी थिए जसले समाजको कल्याणका लागि महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएका छन्। उनी नेपालका पहिलो रक्तदाता र परोपकार संस्थाका संस्थापक हुन्। कंसकारले स्वास्थ्य, शिक्षा, र सामाजिक सेवामा नयाँ दिशा दिएका थिए र १९५९ मा नेपालको पहिलो प्रसूति गृहको स्थापना गरे। उनले नेपालको पारम्परिक उद्योगको प्रवर्द्धन र समाजसेवा क्षेत्रमा विभिन्न योजनाहरू बनाएका थिए। उनको कार्यले नेपाली समाजमा स्थायी प्रभाव छोड़ेको छ, र उनी आज पनि समाजसेवामा एक प्रेरणादायक व्यक्तित्वको रूपमा सम्झिएका छन्।

प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा

दया वीर सिंह कंसकारको प्रारम्भिक जीवन नेपाली समाजको प्रचलित संरचनामा गहिरो प्रभाव पार्ने किसिमले बित्यो। काठमाडौंमा १९११ मा जन्मिएका कंसकारको बाल्यकाल सरल र सादा तर चिन्तनशील थियो। उनका पिता, भवानि वीरसिंह कंसकार, एक व्यापारी थिए, जसले कंसकारलाई आर्थिक र सामाजिक दृष्टिकोणबाट धेरै कुरा सिकाए। उनकी माता, लक्ष्मी देवी, धार्मिक र सांस्कृतिक परिवेशमा निष्ठा राख्ने महिला थिइन्, जसले कंसकारलाई संस्कृतिको महत्व र परिवारको जिम्मेवारीमा ध्यान दिन प्रोत्साहित गरिन्।

प्रारम्भिक शिक्षा कंसकारले दुरबार हाई स्कूलबाट सुरु गरे, जहाँ उनले आठ कक्षासम्म अध्ययन गरे। यस शैक्षिक यात्रामा उनले शास्त्रीय शिक्षामा गहिरो रुचि देखाए, तर सो समयको परम्परागत शैक्षिक प्रणालीले उनको ज्ञानको खपत सीमित गरेन। यसपछि, कंसकारले एक अनौपचारिक शिक्षा पद्धतिमा यथासम्भव सुधार गर्ने निर्णय लिए र घरमै आत्मअध्यानको अभ्यास सुरु गरे।

कंसकारको सोचाइ र अध्ययनको तरीका विशिष्ट थियो। उनले आफ्नो अध्ययनमा केवल शैक्षिक पाठ्यक्रमलाई मात्र ध्यानमा राखेनन्, बरु जीवनका अन्य महत्वपूर्ण पक्षहरू, समाजका समस्याहरू, र दर्शनका गहिरा प्रश्नहरूमा पनि ध्यान केन्द्रित गरे। उनको जीवनको विशेषता भनेको, जहाँ एउटा युवा मन आफूलाई समाजका विपरीत धारामा खोल्दै नयाँ दृष्टिकोणको विकास गर्न खोज्छ, त्यहाँ कंसकारले ध्यान र श्रमको संयोजनमार्फत ठूलो मत्त्वाकांक्षा राखेका थिए।

१९२७ मा चन्द्रलक्ष्मी तुलाधरसँग उनले शिक्षा प्राप्त गर्न थाले। यस सन्दर्भमा, तुलाधर एक अनुभवी र ज्ञानवर्धक शिक्षक थिए, जसले कंसकारलाई नयाँ दृष्टिकोण र बौद्धिक चुनौती प्रदान गरे। कंसकारका जीवनमा यस अनुभवले उनको अध्ययन र चिन्तनमा नयाँ दिशा ल्यायो, जसले उनीलाई समाजका विभिन्न पक्षहरूमा गहिरो सोचमा परिणत गर्‍यो।

यो आत्मअध्यान र अध्ययनको शैलीले कंसकारलाई केवल एक शिक्षक मात्र होइन, सामाजिक यथार्थका बारेमा सोच्ने एक महत्वपूर्ण चिन्तकको रूपमा बनायो। उनका विचार र दृष्टिकोणलाई नजिकबाट बुझ्ने, खोजी गर्ने, र जीवनका कठिनाइहरूलाई सृजनात्मक र सुधारात्मक तरिकामा हेर्ने प्रवृत्तिले उनीलाई भविष्यमा एक महान लेखक, विचारक र समाजसेवीको रूपमा चिन्हित गरायो।

समाजसेवा र प्रारम्भिक योगदान

समाजसेवा र प्रारम्भिक योगदानमा दया वीर सिंह कंसकारले नेपाली समाजलाई एक नयाँ दिशा दिने काम गरेका थिए। आफ्नो जीवनका आरम्भिक वर्षहरूमा नै उनले समाजसेवा गर्ने दृढ प्रण गरे र यसका लागि सक्रिय रूपमा विभिन्न कार्यहरूमा संलग्न भए। कंसकारको प्रमुख योगदान भनेको रक्तदानको क्षेत्रमै केन्द्रित थियो, जुन उनले आफ्नो समाजसेवाको पहिलो कदमको रूपमा अपनाए।

सन् १९४४ मा कंसकारले काठमाडौको विराट अस्पतालमा एक बिरामीलाई रक्तदान गरे र यसरी नेपालका पहिलो रक्तदाता बने। यस कार्यले उनलाई केवल समाजमा एक सामान्य व्यक्ति होइन, एउटा प्रेरणादायक नेता र समाजका रक्षकको रूपमा स्थापित गर्यो। उनका लागि रक्तदान केवल एक शारीरिक क्रिया मात्र थिएन, यो उनको सामाजिक जिम्मेवारी र मानवताको प्रतीक थियो।

कंसकारले रक्तदानलाई जीवनको अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हिस्सा मान्न थाले र यसका सामाजिक र मानविक पक्षलाई फैलाउने काममा आफूलाई समर्पित गरे। उनले यो कार्य समाजमा एउटा जागरूकता फैलाउनका लागि पनि गरेका थिए। रक्तदानको महत्त्व र यसबाट जीवन बचाउने क्षमताबारे उनले जनचेतना सृजना गर्नका लागि विभिन्न सार्वजनिक कार्यक्रमहरू आयोजना गरे, जसमार्फत नेपाली समाजमा रक्तदानको महत्त्वबारे जानकारी पुर्याए।

उनको प्रयासले नेपाली समाजमा रक्तदानको परिप्रेक्ष्यलाई व्यापक बनायो र अन्य व्यक्तिहरूसँग रक्तदान गर्नको लागि प्रेरित गर्ने काम गर्‍यो। कंसकारको यो योगदान नेपाली समाजमा रक्तदानको संस्कृतिको स्थापना र यसको महत्त्वपूर्ण भूमिका चिन्तनमा ल्याउने एक महत्त्वपूर्ण कदम थियो। यस कार्यले उनीलाई केवल एक सामाजिक कार्यकर्ताको रूपमा मात्र होइन, एक महान मानवतावादीका रूपमा पनि चिन्हित गरायो। रक्तदानको माध्यमबाट कंसकारले समाजमा न केवल शारीरिक जीवनलाई बलियो बनायो, बरु सबैको मानवता र एकता को महत्त्वलाई पनि बलियो बनायो।

परोपकार संस्थाको स्थापना

परोपकार संस्थाको स्थापना दया वीर सिंह कंसकारको समाजसेवामा महत्वपूर्ण योगदान थियो, जसले नेपालको सामाजिक कार्यमा एक नयाँ युगको शुभारम्भ गर्‍यो। सन् १९४७ मा कंसकारको नेतृत्वमा स्थापित "परोपकार संस्था" एक यस्तो संस्था थियो जसको उद्देश्य समाजका गरिब, अनाथ, असहाय र दुःखी वर्गको सेवा गर्नु थियो। यसको स्थापना नेपालमा परोपकार र समाजसेवाको अवधारणालाई नयाँ उचाइमा पुर्याउने कार्यको रूपमा चिनिन्छ।

परोपकार संस्थाले समाजमा रहेका विभिन्न समस्याहरूको समाधानका लागि एकीकृत र संगठित प्रयास गर्न थाल्यो। यस संस्थाको प्रमुख उद्देश्य भनेको नेपालका वञ्चित, असहाय र जरुरतमन्द मानिसहरूको सेवा गर्नु र उनीहरूको जीवनस्तरमा सुधार ल्याउनु थियो। यस संस्थाले समाजमा शिक्षा, स्वास्थ्य, आवास र मानव कल्याणका विविध क्षेत्रहरूमा कार्य गर्दै ठूलो प्रभाव पारेको छ।

संस्थाले शिक्षा क्षेत्रमा विशेष ध्यान दिन थाले र गरिब र अनाथ बालबालिकाहरूलाई शिक्षा प्राप्त गर्नका लागि आवश्यक स्रोतसाधनहरू उपलब्ध गराउन सुरु गर्यो। यसका साथै, स्वास्थ्य क्षेत्रमा पनि परोपकार संस्था सक्रिय रही, जहाँ यो विभिन्न स्वास्थ्य शिविरहरू, औषधि वितरण र चिकित्सा सेवाहरूका माध्यमबाट नेपाली समाजको स्वास्थ्यमा सुधार ल्याउन लागी परेको थियो।

अन्यथा, परोपकार संस्थाले असहाय र अनाथहरूको लागि सुरक्षित र समर्पित आवास प्रदान गर्ने कार्य पनि गर्न थाल्यो। यसको माध्यमबाट अनाथ आश्रम र पुनःस्थापना केन्द्रहरूको स्थापना गरियो, जसले अनाथ र असहाय बालबालिकाहरूलाई उचित पालनपोषण र शिक्षा दिने कार्य गरेको छ।

परोपकार संस्थाले शिक्षा, स्वास्थ्य, र मानव कल्याणका क्षेत्रमा दिएको योगदान अझै पनि नेपाली समाजमा कायम रहेको छ। यसको प्रभावले धेरै गरिब र वञ्चित वर्गको जीवनमा सुधार ल्याएको छ र अहिले पनि यो संस्थाका कार्यहरू नेपाली समाजमा प्रेरणादायकका रूपमा चिरकालसम्म जीवित छन्। कंसकारको यो पहलले न केवल तत्कालीन समाजको समस्याहरू समाधान गर्न मद्दत पुर्यायो, बरु यसले समाजसेवा र परोपकारका मूल्यहरूको जडबन्दी गर्ने एउटा स्थायी आधार तयार गरेको छ।

प्रसूति गृह र स्वास्थ्य क्षेत्रमा योगदान

प्रसूति गृह र स्वास्थ्य क्षेत्रमा दया वीर सिंह कंसकारको योगदान अत्यन्त महत्त्वपूर्ण रह्यो, विशेष गरी नेपालमा महिलाहरूको स्वास्थ्य र प्रसूति सेवाहरूलाई ध्यानमा राखेर उनले गरेको कार्य अत्यन्त प्रेरणादायक छ। सन् १९५९ मा कंसकारको नेतृत्वमा "परोपकार इन्द्र राज्य लक्ष्मी देवी प्रसूति गृह" को स्थापना गरियो, जसले नेपालको इतिहासमा एक नयाँ मील पत्थर थप्यो। यो अस्पताल नेपालमा पहिलो प्रसूति अस्पतालको रूपमा स्थापित भएको थियो र यसले महिला स्वास्थ्य सेवामा नयाँ दिशा दिनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका निभायो।

प्रसूति गृहको स्थापना विशेष रूपमा महिलाहरूको स्वास्थ्य र बच्चाको जन्म प्रक्रियालाई सुरक्षित र स्वच्छ बनाउनका लागि गरिएको थियो। यो अस्पतालले गर्भवती महिलाहरूलाई सुरक्षित प्रसूति सेवाहरू उपलब्ध गराउने उद्देश्य राखेको थियो, जसले गर्दा मातृ मृत्युदर र शिशु मृत्युदरलाई घटाउन मद्दत पुर्यायो। यो अस्पतालमा महिलाहरूलाई आवश्यक स्वास्थ्य परामर्श, उचित चिकित्सा सेवा र जन्मपछि देखभाल जस्ता सुविधाहरू प्रदान गरिन्थ्यो।

परोपकार इन्द्र राज्य लक्ष्मी देवी प्रसूति गृहले महिला स्वास्थ्यसम्बन्धी सेवाहरूको क्षेत्रमा एक मापदण्ड स्थापित गर्‍यो, जसले समग्र स्वास्थ्य सेवामा गुणस्तरीय सुधार ल्याउन मद्दत पुर्यायो। यस संस्थाले सामाजिक रूपले एक नयाँ धारणा सृजना गरेको थियो, जसले महिलाहरूको स्वास्थ्य र प्रसूतिको महत्त्वलाई समाजमा स्थापित गर्‍यो।

कंसकारको यो पहल नेपालको स्वास्थ्य क्षेत्रमा एउटा प्रमुख मील पत्थर मानिन्छ। यसले महिलाहरूको स्वास्थ्यमा सुधार ल्याउनका लागि एक आधार तयार गर्‍यो र आज पनि प्रसूति गृहको योगदान महिला स्वास्थ्य क्षेत्रमा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। यो अस्पतालले महिलाहरूको स्वास्थ्य सेवामा महत्वपूर्ण प्रभाव पार्ने र जीवनको लागि सुरक्षित र स्वस्थ प्रसूति प्रक्रिया सुनिश्चित गर्ने काम गर्दै आएको छ।

सामाजिक चेतना र पारम्परिक उद्योगको प्रवर्द्धन

दया वीर सिंह कंसकारको समाजसेवा र पारम्परिक उद्योग प्रवर्द्धनका लागि गरिएको योगदान नेपालका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण थियो। उनले मात्र सामाजिक उत्थानमा ध्यान दिइरहेका थिएनन्, बरु उनले देशको आर्थिक संरचनामा सुधार ल्याउने र पारम्परिक उद्योगहरूको विकासका लागि पनि महत्वपूर्ण कदम चाल्नुभयो। कंसकारले नेपाली सांस्कृतिक धरोहर र परम्परागत व्यवसायलाई सुदृढ बनाउनका लागि "करुणा कपा उद्योग" को स्थापना गर्‍यो।

"करुणा कपा उद्योग" को स्थापना मुख्यत: स्वदेशी वस्त्र उद्योगको प्रवर्द्धन र विकासको लागि गरिएको थियो। नेपालमा हरेक क्षेत्रका परम्परागत उद्योगहरूको महत्त्वपूर्ण स्थान रहेको छ र कंसकारले यसलाई सशक्त बनाउनका लागि कार्य गरे। उनले यो उद्योगको माध्यमबाट नेपाली वस्त्रहरूको उत्पादनलाई प्रवर्द्धन गर्ने, यसको मूल्य र प्रचलनलाई विस्तार गर्ने काम गरे। यस उद्योगले स्वदेशी वस्त्र उत्पादनमा नवीनता र गुणस्तरको संवर्धन मात्र गरेन, बरु यसले स्थानीय रोजगार सिर्जना गर्ने र देशको आर्थिक स्थितिमा सुधार ल्याउने कार्य पनि गरेको छ।

कंसकारको पारम्परिक उद्योग प्रवर्द्धन गर्ने योजना केवल व्यवसायिक दृष्टिकोणबाट मात्र नभएर सामाजिक दृष्टिकोणबाट पनि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण थियो। यसले ग्रामीण क्षेत्रमा रोजगारका अवसरहरू सिर्जना गर्‍यो, जसले गर्दा ग्रामीण जनतालाई आर्थिक रूपले सशक्त बनाउन मद्दत पुर्यायो। त्यसैगरी, कंसकारको यो प्रयासले नेपाली वस्त्र उद्योगको मोल र महत्वलाई देशका भित्र र बाहिरमा प्रस्तुत गरेको छ।

यसका साथै, कंसकारको यो पहलले स्वदेशी उत्पादनलाई प्रवर्द्धन गर्दा विदेशबाट आयातको अवलम्बनलाई कम गर्न र नेपाली वस्त्र उद्योगलाई आत्मनिर्भर बनाउने लक्ष्य पनि राखेको थियो। कंसकारले आफ्नो कार्यक्षेत्रमा सामाजिक र आर्थिक विकासको सँगै पारम्परिक उद्योगको सम्मान र भविष्यको संरक्षणका लागि सशक्त कदमहरू चाल्नुभयो। यसका कारण आज पनि उनका कार्यहरू नेपाली वस्त्र उद्योग र समाजमा महत्वपूर्ण रूपमा सम्झनयोग्य छन्।

लेखन र साहित्यिक योगदान

दया वीर सिंह कंसकार केवल समाजसेवी र पारम्परिक उद्योगका प्रवर्तक मात्र होइन, उनी एक सशक्त साहित्यकार पनि थिए। उनले आफ्नो लेखन र साहित्यिक कृतिहरू मार्फत नेपाली समाजको गहिरा समस्याहरूलाई उजागर गर्दै जनचेतनालाई अघि बढाए। कंसकारको लेखनले नेपाली समाजमा रहेका असमानता, शोषण, गरिबी र सामाजिक अन्यायलाई प्रमुखताका साथ प्रस्तुत गरेको छ।

कंसकारका लेखनहरू विशेष गरी समाजका शोषित र पीडित वर्गका आवाज बनेका थिए। उनले आफ्नो कृतिहरू मार्फत विभिन्न सामाजिक, राजनीतिक र आर्थिक समस्याहरूको आलोचना गरे, जसले पाठकहरूको विचारमा गहिरो असर पुर्यायो। उनका लेखनहरूले समाजका निचला वर्गको दुःख, शोषण र संघर्षलाई उजागर गर्दै, उनीहरूको स्थिति र अधिकारको पक्षमा आवाज उठाएका थिए।

कंसकारका साहित्यिक कृतिहरूले समाजका मुख्यधाराबाट बाहिर रहेका वर्गहरूको दीनदशा, अधिकारको अभाव र उनीहरूको संघर्षलाई प्रत्यक्ष रूपमा चित्रण गरेका छन्। उनले लेखेको प्रत्येक शब्दमा समाजको शोषित पक्षको पीडालाई व्यक्त गरिएको थियो, जसले नेपाली साहित्यमा एक नया दृष्टिकोण र विचारको प्रवृत्ति ल्यायो।

उनको लेखनले नेपाली साहित्यमा सामाजिक यथार्थवादी धारा थप्ने काम गर्‍यो। कंसकारले केवल शब्दहरूको मात्र प्रयोग गरेका थिएनन्, बरु उनका कृतिहरू समाजको गहिरो पिडा र समस्याको वास्तविक प्रतिबिम्ब थिए। यसले नेपाली साहित्यलाई अधिक संवेदनशील र वास्तविक बनायो। उनले आफ्ना कृतिहरूबाट सामाजिक न्याय र समानताको पक्षमा बलियो आवाज उठाए, जसले गर्दा उनलाई नेपाली साहित्यका महत्त्वपूर्ण व्यक्तित्वका रूपमा सम्झिन थालियो।

कंसकारको लेखनमा नेपालका विभिन्न समस्याहरू, विशेष गरेर असमानता र शोषणका पक्षहरूलाई उजागर गर्दै, समाजका निम्न वर्गका लागि एक बलियो आवाज प्रदान गर्ने उद्देश्य राखिएको थियो। उनका कृतिहरू नेपाली साहित्यमा सशक्त सामाजिक चेतना र वर्गीय सचेतनाको प्रतीक बनेका छन्।

सम्मान र पुरस्कार

दया वीर सिंह कंसकारको सामाजिक, स्वास्थ्य, र साहित्यिक क्षेत्रका योगदानहरूलाई व्यापक रूपले मूल्याङ्कन गरिएको थियो र उनलाई विभिन्न राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय पुरस्कार र सम्मान प्राप्त भए। कंसकारले नेपाल र विदेशमा पनि आफ्नो उत्कृष्ट कार्यहरूको कारण प्रतिष्ठा प्राप्त गरे।

२००१ मा, उनले "अन्तर्राष्ट्रिय स्वयंसेवी दिवस" (International Volunteer Day) मा "रोल मोडल स्वयंसेवी" को रूपमा सम्मान प्राप्त गरे। यस पुरस्कारले उनको जीवनभरको समाजसेवा र व्यक्तित्वलाई सम्मानित गरेको थियो र यो अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा पनि उनको कामको पहिचान भएको थियो। यस सम्मानले कंसकारलाई न केवल नेपालमा, तर विश्वभरका अन्य समाजसेवीहरूको प्रेरणा बनायो।

नेपाल सरकारले कंसकारको योगदानलाई उच्च सम्मानका साथ स्वीकार गरेको थियो। उनलाई गोरखा दक्षिण बहु द्वितीय श्रेणी (पूर्वमा चौथो श्रेणी) र त्रिशक्ति पट्टा जस्ता प्रतिष्ठित पुरस्कारहरू प्रदान गरिएका थिए। यी सम्मानहरूले कंसकारको देशप्रति उत्कृष्ट सेवाको मूल्याङ्कन गरेको थियो र समाजसेवा र पारम्परिक उद्योगमा उनको योगदानको उच्च कदर गरेको थियो।

सन् १९६३ मा, कंसकारलाई नेपाल सरकारको परिषद सदस्य (राज सभा) का रूपमा नामांकित गरिएको थियो। यो नियुक्ति कंसकारको राजनीतिक र सामाजिक प्रभावको प्रमाण थियो, जसले उनीलाई देशको उच्चतम निर्णय प्रक्रियामा भाग लिन अवसर प्रदान गरेको थियो। यसबाट कंसकारलाई नेपालको समाजमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउन थप प्रभावकारी अवसर प्राप्त भयो।

कंसकारको योगदानले नेपालका विभिन्न सामाजिक, स्वास्थ्य र सांस्कृतिक क्षेत्रमा स्थायी छाप छोडेको छ। उनले आफूलाई एक आदर्श समाजसेवी, उद्योग प्रवर्तक र साहित्यकारका रूपमा स्थापित गरेका छन्। उनको कार्यहरू र योगदानहरूले आजको नेपाली समाजमा पनि एक मापदण्डको रूपमा काम गरिरहेको छ, र भविष्यका पुस्ताहरूलाई प्रेरित गर्ने स्रोत बनेका छन्।

निष्कर्ष

दया वीर सिंह कंसकारका योगदानहरू नेपाली समाजमा अति मूल्यवान छन्। उनी नेपालको प्रारम्भिक समाजसेविका अग्रदूत थिए जसले असंख्य मानिसहरूको जीवनलाई प्रभावकारी ढंगले सुधार्न मद्दत गरे। रक्तदानदेखि स्वास्थ्य सेवा, शिक्षा र पारम्परिक उद्योगको प्रवर्द्धनसम्मका उनका योगदानहरूले समाजलाई अघि बढाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्यो। कंसकारको योगदानहरू सदैव नेपाली समाजमा अमर रहने छन् र उनलाई नेपाली समाजका एक महान समाजसेवीको रूपमा सम्झन गरिनेछ।

काठमाडौँ।प्रहरीले देशका विभिन्न भागबाट लागुऔषधसहित ३१ जनालाई पक्राउ गरेको छ । केन्द्रीय प्रहरी समाचार कक्षका अनुसार दाङबाट छ, झापाबाट पाँच, बाँकेबाट तीन, सुनसरी, बारा, चितवन, बागलुङ, सिरहा, मोरङ र कैलालीबाट दुई/दुई तथा रसुवा, काठमाडौँ र सप्तरीबाट एक/एक जना पक्राउ परेका छन् । प्रहरीले उनीहरूका साथबाट लागुऔषध खैरो हेरोइन र गाँजा तथा चिकित्सकको

सामग्रीको तालिका