गुल्मी
गुल्मी जिल्ला नेपालको लुम्बिनी प्रदेशमा अवस्थित एक पहाडी जिल्ला हो। यो जिल्ला आफ्नो प्राकृतिक सौन्दर्य, सांस्कृतिक विविधता, कृषि उत्पादन तथा ऐतिहासिक महत्त्वका कारण प्रसिद्ध छ। गुल्मीको सदरमुकाम तम्घास हो, जुन जिल्लाको प्रमुख प्रशासनिक तथा व्यापारिक केन्द्र हो।
गुल्मी जिल्ला पश्चिम नेपालका प्रमुख पहाडी जिल्लामध्ये एक हो, जसको सिमाना उत्तरमा बागलुङ, दक्षिणमा रुपन्देही र कपिलवस्तु, पूर्वमा स्याङ्जा तथा पश्चिममा अर्जेण्टिना जिल्ला पाल्पासँग जोडिएको छ। यो जिल्ला तानसेन (पाल्पा) हुँदै राष्ट्रिय राजमार्गसँग जोडिएको छ।
गुल्मी प्रमुख रूपमा कृषि प्रधान जिल्ला हो। यहाँ उत्पादन हुने प्रमुख कृषि वस्तुहरूमा अन्नबाली (मकै, गहुँ, धान), फलफूल (सुन्तला, केरा), तथा कफी विशेष रूपमा प्रख्यात छन्। गुल्मीलाई नेपालकै एक प्रमुख कफी उत्पादन गर्ने जिल्ला मानिन्छ।
यहाँ विभिन्न जातजाति तथा समुदायका मानिसहरू बसोबास गर्छन्, जसमा ब्राह्मण, क्षेत्री, मगर, नेवार, दलित तथा अन्य समुदायका जनसंख्या उल्लेखनीय छन्। विभिन्न जातजाति तथा संस्कृतिले भरिपूर्ण यस जिल्लामा अनेकौं चाडपर्वहरू मनाइन्छन्, जसमा दशैँ, तिहार, माघे संक्रान्ति, ल्होसार, तथा स्थानीय मगर संस्कृतिसँग सम्बन्धित पर्वहरू महत्त्वपूर्ण छन्।
गुल्मी जिल्ला धार्मिक तथा ऐतिहासिक रूपमा पनि महत्त्वपूर्ण छ। यहाँका प्रमुख धार्मिक स्थलहरूमा रेसुङ्गा, इस्मा रुक्माङ्गदह, मालिका मन्दिर, चन्द्रकोट, मदाने लगायतका ठाउँहरू रहेका छन्।
शिक्षा तथा स्वास्थ्य सेवाका हिसाबले गुल्मी जिल्ला क्रमशः प्रगतितर्फ उन्मुख छ। यहाँ विभिन्न विद्यालय, क्याम्पस, तथा स्वास्थ्य केन्द्रहरू सञ्चालनमा रहेका छन्।
यातायात सुविधाका हिसाबले जिल्लाका मुख्य क्षेत्रहरूमा सडक सञ्जाल जोडिएको भए पनि केही दुर्गम क्षेत्रहरूमा अझै पनि सहज यातायात सुविधा पुग्न सकेको छैन।
समग्रमा, गुल्मी जिल्ला प्राकृतिक सुन्दरता, ऐतिहासिक तथा धार्मिक स्थलहरू, कृषि उत्पादन तथा संस्कृतिको विविधता बोकेको महत्त्वपूर्ण पहाडी जिल्ला हो।
गुल्मी जिल्ला नेपालको पहाडी क्षेत्रमा पर्ने ऐतिहासिक रूपमा महत्त्वपूर्ण जिल्ला हो। यसको इतिहास हिन्दू-राजनीतिक संरचनासँगै मगर समुदायको सांस्कृतिक पहिचानसँग पनि गासिएको छ। यो जिल्ला प्राचीन समयमा पृथ्वीनारायण शाहको नेपाल एकीकरण अभियान अघि विभिन्न साना-साना राज्यहरूमा विभाजित थियो।
गुल्मी जिल्लाको इतिहास मगर समुदायसँग घनिष्ठ रूपमा जोडिएको छ। मगरहरू यस क्षेत्रमा प्राचीनकालदेखि नै बसोबास गर्दै आएका छन्। मगरहरू यहाँका मूल निवासी जाति हुन्, जसले आफ्नो परम्परागत सांस्कृतिक तथा धार्मिक परम्परालाई जीवित राखेका छन्।
यस जिल्लामा विभिन्न किल्ला तथा किल्लाहरूको अवशेष पाइन्छ, जसले यस क्षेत्रको पुरानो राज्य संरचना तथा युद्धकालीन इतिहासलाई झल्काउँछ।
गुल्मी जिल्ला बाइसे-चौबिसे राज्यहरूमध्ये एक "गुल्मी राज्य" को रूपमा चिनिन्थ्यो। यस क्षेत्र विभिन्न स्थानीय राजाहरूको शासनअन्तर्गत विभाजित थियो। गुल्मी राज्य चौबिसे राज्यहरूमध्ये एक थियो, जसले पाल्पा, बागलुङ, पर्वत, स्याङ्जा, रुकुम, र गुल्मी क्षेत्रलाई समेटेको थियो।
गुल्मी राज्य मगर राजा तथा क्षेत्री-ब्राह्मण राजाहरूको शासनमा थियो। यहाँका स्थानीय शासकहरूले भौगोलिक लाभ उठाउँदै आफ्नो राज्यलाई सुरक्षित राख्न प्रयास गर्थे।
गुल्मी जिल्लाको इतिहास पृथ्वीनारायण शाहको नेपाल एकीकरण अभियानसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको छ। पृथ्वीनारायण शाहले पश्चिम नेपालका विभिन्न राज्यहरूलाई एकीकरण गर्ने क्रममा गुल्मी राज्यलाई पनि गोरखा राज्यमा गाभेका थिए। गुल्मीका राजाहरू तथा सेनाहरूले नेपाल एकीकरणका लागि विभिन्न लडाइँहरू लडेका थिए।
नेपाल एकीकरणपछि गुल्मी प्रशासनिक रूपमा पाल्पा दरबारको अधीनमा राखियो। पछि नेपाल सरकारले जिल्लाको प्रशासनिक पुनःसंरचना गर्दै गुल्मीलाई अलग्गै जिल्ला बनायो।
राणा शासनकालमा गुल्मी जिल्लाले नेपालका अन्य क्षेत्रहरूझैँ ठूलो उत्पीडन सहनु परेको थियो। शिक्षाको कमी, भौतिक पूर्वाधारको अभाव, तथा गरिबीले गर्दा गुल्मीका धेरै मानिसहरू रोजगारीका लागि भारत तथा अन्य स्थानतर्फ जान बाध्य भए।
तर, यही समयमा गुल्मी जिल्लामा केही महत्त्वपूर्ण धार्मिक तथा सामाजिक संरचनाहरू निर्माण भएका थिए। स्थानीय समुदायहरूले आफ्नो परम्परा र संस्कृतिलाई जीवित राख्ने प्रयास गरे।
नेपालमा २००७ सालमा प्रजातन्त्र स्थापना भएपछि गुल्मी जिल्लामा पनि राजनीतिक सचेतना बढ्न थाल्यो। २०१७ सालमा पञ्चायती शासन प्रणाली लागू भएपछि गुल्मीका केही नेताहरूले प्रजातन्त्र स्थापनाका लागि संघर्ष गरे।
२०४६ सालको जनआन्दोलनपछि नेपालमा बहुदलीय लोकतन्त्र पुनर्स्थापित भयो, जसले गुल्मीको सामाजिक तथा आर्थिक विकासलाई अघि बढाउन मद्दत गर्यो।
नेपालमा २०५२ सालमा सुरु भएको माओवादी जनयुद्धले गुल्मी जिल्लालाई पनि असर गर्यो। गुल्मीका विभिन्न क्षेत्रहरूमा माओवादी र सरकारी सेनाबीच झडपहरू भएका थिए। धेरै युवाहरू माओवादी आन्दोलनमा सामेल भए, जसले गर्दा जिल्लाको विकास प्रक्रिया प्रभावित भएको थियो।
२०६३ सालमा शान्ति सम्झौता भएपछि गुल्मीले पुनः शान्ति र स्थायित्वतर्फ पाइला चाल्यो।
२०६२/६३ सालको जनआन्दोलनपछि नेपाल संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र बनेसँगै गुल्मी जिल्ला लुम्बिनी प्रदेशअन्तर्गत समेटियो। हाल गुल्मीमा सडक, शिक्षा, स्वास्थ्य, तथा कृषि क्षेत्रमा केही उल्लेखनीय सुधारहरू भएका छन्।
हाल गुल्मी जिल्ला कृषि, पर्यटन, र प्रवासी रोजगारको हिसाबले अगाडि बढिरहेको छ। जिल्लामा कफी उत्पादन, सुन्तला खेती, तथा अन्य व्यावसायिक कृषिहरू विस्तार भइरहेका छन्। साथै, धार्मिक तथा ऐतिहासिक स्थलहरूको प्रवर्द्धन गरी पर्यटनलाई समेत प्राथमिकता दिइँदैछ।
गुल्मी नेपालको लुम्बिनी प्रदेशमा पर्ने एक महत्वपूर्ण ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक जिल्ला हो। यसको नामाकरणको सम्बन्धमा विभिन्न ऐतिहासिक प्रमाण र किंवदन्तीहरू पाइन्छन्। मुख्यतया, गुल्मी भन्ने शब्द संस्कृत भाषा मूल भएको मानिन्छ, जसमा "गुल्म" शब्दको अर्थ सैनिक छाउनी वा पल्टन भन्ने हुन्छ। यस नामले गुल्मी क्षेत्रको प्राचीनकालदेखि नै सैनिक तथा प्रशासनिक महत्त्व रहेको संकेत गर्दछ।
नेपालको लिच्छवि काल (३३०–८५० ई.) मा संगठित प्रशासनिक संरचनाको विकास भएको पाइन्छ। सोही समयमा, राज्यका विभिन्न स्थानहरूमा गुल्म (सैनिक छाउनीहरू) स्थापना गरिएको थियो, जसले तत्कालीन शासन प्रणालीमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए।
गुल्मी क्षेत्रको नाम यसै सैनिक छाउनीहरूको उपस्थितिसँग सम्बन्धित भएको मानिन्छ। विशेष रूपमा, हालको गुल्मी जिल्ला अवस्थित गण्डकी नदीको किनारमा रहेको गढी गुल्म भनिने स्थान ऐतिहासिक रूपमा सैनिक महत्त्व बोकेको थियो। प्राचीन समयमा, लिच्छवि राजाहरूले यहाँ आफ्ना सैनिक अखडा वा छाउनीहरू राखेका थिए। त्यसैले, यही गुल्म शब्दकै आधारमा यो ठाउँलाई गुल्मी भनिन थालियो भन्ने भनाइ प्रचलित छ।
गुल्मी जिल्लाभित्र ऐतिहासिक रूपमा गुल्मी चारपाला नामक स्थान विशेष रूपमा चर्चित रहेको पाइन्छ। यस स्थानलाई "गुल्मीकोट" समेत भनिन्थ्यो, जुन सैनिक तथा प्रशासनिक हिसाबले अत्यन्त महत्त्वपूर्ण स्थल थियो।
स्थानीय इतिहासअनुसार, गुल्मीकोट कुनै समय राजा–महाराजाहरूको प्रशासनिक तथा सैनिक गतिविधि सञ्चालन गर्ने प्रमुख केन्द्र थियो। यो स्थान रणनीतिक रूपमा सुरक्षित भएकाले, तत्कालीन शासकहरूले यहाँ किल्ला (गढी) तथा अन्य सुरक्षात्मक संरचनाहरू निर्माण गरेका थिए। यी संरचनाहरूले गुल्मी क्षेत्रलाई अझ बढी सैनिक महत्त्व प्रदान गर्यो।
सैन्य रणनीतिक रूपमा विकसित संरचनाहरूको उपस्थिति, साथै यस क्षेत्रको सामरिक महत्त्वकै कारण, गुल्मी जिल्लालाई "गुल्म" अर्थात् सैनिक छाउनी भएको ठाउँ भनेर चिनियो। यसै आधारमा, गुल्मी नाम रहन गएको हुनसक्छ भन्ने तर्कहरू पाइन्छन्।
गुल्मी नामाकरणको सम्बन्धमा विभिन्न दृष्टिकोणहरू रहेका छन्। कतिपय स्थानीय विद्वान्हरूका अनुसार, गुल्मी शब्द संस्कृत "गुल्म" बाट उत्पत्ति भएको हो, जसको अर्थ घना वनस्पति वा झाडीहरूले भरिएको क्षेत्र भन्ने हुन्छ।
गुल्मी जिल्ला भौगोलिक रूपमा पहाडी क्षेत्र भएको हुनाले यहाँ वनजंगल, झाडीहरू, र प्राकृतिक स्रोतहरू प्रशस्त मात्रामा पाइन्छन्। यस क्षेत्रको वनजंगलयुक्त स्वरूपका कारण पनि यो स्थानलाई गुल्मी भनिएको हुनसक्छ भन्ने अर्को धारणा छ।
यद्यपि, प्राचीन सैनिक छाउनीहरूको उपस्थिति र रणनीतिक महत्व झल्काउने तर्कहरू बढी विश्वासनीय देखिन्छन्, किनभने तत्कालीन समयमा राज्यको सुरक्षार्थ यस्तो स्थानहरूको आवश्यकता अत्यावश्यक मानिन्थ्यो।
नेपालको मध्यकालीन इतिहासमा, विभिन्न राजवंशीय शासकहरूले आफ्नो राज्यसत्ताको रक्षा गर्नका लागि किल्ला (गढी) निर्माण गर्ने परम्परा बसालेका थिए।
गुल्मी क्षेत्र भौगोलिक रूपमा रणनीतिक हिसाबले महत्त्वपूर्ण रहेको हुनाले, यहाँ सैनिक छाउनी (गुल्म) स्थापना गरिनु स्वाभाविक थियो।
यो क्षेत्र त्यस्तो स्थान थियो, जहाँबाट शत्रुको निगरानी गर्न, सैनिकहरूलाई तैनाथ गर्न र रक्षा प्रणालीलाई सुदृढ पार्न सकिन्थ्यो। यसरी, गुल्मी जिल्लाको नाम सैनिक छाउनीकै सन्दर्भमा रहन गएको हुनसक्ने सम्भावना उच्च देखिन्छ।
गुल्मी जिल्ला नेपालका ७७ जिल्लामध्ये लुम्बिनी प्रदेशअन्तर्गत पर्ने एक महत्वपूर्ण पहाडी जिल्ला हो। यो जिल्ला प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिपूर्ण छ, जहाँ हरियाली पहाड, रमणीय उपत्यका, तथा कृषि भूमि रहेका छन्। भौगोलिक विविधता, जलवायुको भिन्नता, प्रशस्त जलस्रोत, जैविक विविधता, तथा कृषिका दृष्टिले समेत गुल्मी एक समृद्ध जिल्ला मानिन्छ। यहाँका पहाडी भूभाग, नदी-नाला, तथा वनस्पतिहरूले यस क्षेत्रलाई अझ सुन्दर बनाएका छन्।
गुल्मी जिल्ला नेपालको पश्चिमी भागमा अवस्थित छ। यो जिल्ला २७°५५' देखि २८°२७' उत्तरी अक्षांश तथा ८३°०३' देखि ८३°३५' पूर्वी देशान्तरको बीचमा अवस्थित रहेको छ। भौगोलिक दृष्टिले यसको पूर्वमा स्याङ्जा र पाल्पा जिल्ला, पश्चिममा बागलुङ र रुकुम पश्चिम जिल्ला, उत्तरमा बागलुङ जिल्ला, तथा दक्षिणमा अर्घाखाँची जिल्ला रहेका छन्। यसको सीमावर्ती क्षेत्रहरू भौगोलिक रूपमा पहाडी तथा उच्चभूमिले भरिएको छ, जसले गर्दा यहाँको जनजीवन पनि पहाडी वातावरणअनुकूल विकास भएको छ।
गुल्मी जिल्लाको कुल क्षेत्रफल १,१४९ वर्ग किलोमिटर रहेको छ। भू-आकृतिको हिसाबले यो जिल्ला अत्यधिक पहाडी क्षेत्र हो, जहाँ अधिकांश बस्तीहरू पहाडका टाकुरामा बसेका छन्। यहाँका भौगोलिक संरचनाहरू विविध प्रकारका छन्, जसमा ३०० मिटरदेखि ३,५०० मिटर उचाइसम्मका भूभागहरू रहेका छन्। गुल्मीमा साना उपत्यकाहरू, हरियाली फाँटहरू तथा खेतबारीहरू रहेका छन्, जसले यस क्षेत्रको कृषि उत्पादनलाई टेवा पुर्याएको छ। प्रमुख पहाडी स्थानहरूमा रिडी, इस्मा, मुसिकोट, मालिका, तथा चन्द्रकोट पर्दछन्, जसले यस जिल्लाको प्राकृतिक सुन्दरतामा विशेष योगदान पुर्याएका छन्।
गुल्मी जिल्लामा तीन प्रकारका जलवायु पाइन्छ, जसले भौगोलिक विविधताको संकेत गर्छ।
गुल्मी जिल्लाको वार्षिक औसत तापक्रम १०°C देखि ३०°C को बीचमा रहन्छ। यहाँ मनसुन अवधिमा (जुन-अगस्ट) पर्याप्त मात्रामा वर्षा हुने गर्छ, जसले कृषि उत्पादनलाई सकारात्मक प्रभाव पार्छ।
गुल्मी जिल्ला जलस्रोतको हिसाबले धनी मानिन्छ। यहाँ बहने मुख्य नदी तथा खोलाहरू स्थानीय कृषि, जलविद्युत् तथा सिँचाइका लागि उपयोगी छन्।
गुल्मी जिल्ला कृषि प्रधान जिल्ला हो। यहाँका विभिन्न प्रकारका माटोहरूले विभिन्न प्रकारका बालीनाली उत्पादन गर्न सहयोग पुर्याएका छन्।
माटोको प्रकारहरू:
प्रमुख कृषि उत्पादनहरू:
कृषि उत्पादनका हिसाबले गुल्मी जिल्ला आत्मनिर्भर बन्दै गएको छ। यहाँका कृषकहरू आधुनिक तथा परम्परागत खेतीको मिश्रण अपनाउँदै आएका छन्।
गुल्मी जिल्ला जैविक विविधताको हिसाबले पनि सम्पन्न रहेको छ। यहाँका वनहरूमा विभिन्न किसिमका वनस्पति तथा वन्यजन्तु पाइन्छन्।
मुख्य वनस्पतिहरू:
मुख्य वन्यजन्तुहरू:
गुल्मी जिल्लाका वनहरू जैविक विविधताको दृष्टिले निकै महत्वपूर्ण छन्। यहाँका वनस्पतिहरू जडीबुटीका रूपमा प्रयोग हुने गरेका छन्, जसले औषधीय महत्त्व राख्छ।
गुल्मी जिल्लामा कुल १० वटा गाउँपालिका र २ वटा नगरपालिका रहेका छन्।
गुल्मी जिल्लाको जिल्ला समन्वय समितिको कार्यालय भने तम्घास मा अवस्थित छ।
गुल्मी जिल्ला जातीय, भाषिक, र धार्मिक रूपमा विविधता बोकेको क्षेत्र हो। यहाँ विभिन्न जातजातिहरूका समुदायहरू बसोबास गर्दै आएका छन्, जसले यो जिल्लालाई बहुसांस्कृतिक विशेषता प्रदान गर्दछ।
गुल्मी जिल्लामा विभिन्न जातजातिहरूको बसोबास पाइन्छ, जसमा पहाडी समुदायहरू प्रबल रहेका छन्।
गुल्मी जिल्लामा विभिन्न भाषाहरू प्रचलित छन्, तर नेपाली भाषा सबैभन्दा बढी बोलिने र प्रयोग हुने भाषा हो।
गुल्मी जिल्लामा विभिन्न धार्मिक समुदायहरूका मानिसहरू बसोबास गर्छन्। यहाँ प्रमुख रूपमा हिन्दू धर्म प्रचलित भए पनि अन्य धर्मका अनुयायीहरू पनि पाइन्छन्।
गुल्मी जिल्ला नेपालको पश्चिमी पहाडी क्षेत्रमा अवस्थित जिल्ला हो, जहाँ भौगोलिक विविधता र उचाइका आधारमा फरक-फरक प्रकारका हावापानी पाइन्छ। यो विविध जलवायु प्रणालीले जिल्लाको कृषि, वन, चरिचरन, वस्ती तथा औद्योगिक गतिविधिलाई प्रत्यक्ष रूपमा प्रभाव पार्छ। भू-उपयोगका हिसाबले पनि गुल्मी विविध क्षेत्रहरूले भरिएको जिल्ला हो, जहाँ कृषि, वन, चरिचरन, वस्ती, तथा जलविद्युत् जस्ता विभिन्न प्रयोजनका लागि जमिनको उपयोग गरिएको छ।
गुल्मी जिल्लाको जलवायु मुख्य रूपमा भौगोलिक बनावटका कारण विविध देखिन्छ। विभिन्न उचाइका क्षेत्रहरूमा फरक हावापानी पाइने भएकाले यसले कृषि प्रणालीमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ।
गुल्मी जिल्लाको ५०० मिटरदेखि १,५०० मिटर उचाइमा पर्ने भूभागमा उष्ण-समशीतोष्ण जलवायु पाइन्छ। यस क्षेत्रमा गर्मी मौसममा तुलनात्मक रूपमा उच्च तापमान हुन्छ भने जाडो याम मध्यम न्यानो रहन्छ। खेतीयोग्य जमिनको ठूलो हिस्सा यही जलवायु क्षेत्रमा पर्ने भएकाले यहाँ धान, मकै, कोदो, गहुँ, तरकारी, फलफूल आदि खेती गरिन्छ।
१,५०० मिटरदेखि २,५०० मिटर उचाइमा पर्ने भूभाग समशीतोष्ण जलवायु अन्तर्गत पर्दछ। यो क्षेत्रमा जाडोमा चिसो रहन्छ भने गर्मी मौसम मध्यम तापक्रमको हुन्छ। यहाँ प्रमुख रूपमा आलु, गहुँ, कोदो, फापर, मकै, स्याउ, ओखर, आरु जस्ता बाली तथा फलफूल खेती गरिन्छ।
गुल्मीको २,५०० मिटरभन्दा माथिका उच्च पहाडी क्षेत्रहरूमा शीतोष्ण जलवायु पाइन्छ। यहाँको तापक्रम अत्यधिक चिसो रहन्छ र हिउँ समेत पर्न सक्छ। यस्तो क्षेत्रहरूमा कृषि उत्पादन सीमित हुने भए पनि चौरीपालन, आलु खेती तथा जडीबुटी उत्पादनजस्ता कृषिजन्य गतिविधिहरू गरिन्छ।
गुल्मी जिल्लाको मौसम प्रायः मध्यम खालको पाइन्छ। हिउँद याममा शीतलहरका कारण चिसो महसुस गरिन्छ भने गर्मी मौसम अत्यधिक तातो हुँदैन। औसत वार्षिक वर्षा १,५०० देखि २,००० मिलिमिटरका बीचमा हुने गर्छ, जसमा असार-साउन महिनामा अधिक वर्षा हुन्छ। मनसुन सक्रिय हुने समयमा अत्यधिक पानी पर्ने भएकाले कृषि उत्पादनमा यसको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहन्छ।
गुल्मी जिल्लाको भू-उपयोग विभिन्न प्रयोजनका लागि गरिएको पाइन्छ। भूगोल पहाडी भएकाले यस जिल्लाको जमिनको उपयोग क्षेत्रअनुसार फरक-फरक तरिकाले गरिन्छ।
गुल्मी जिल्लाको कुल क्षेत्रफलमध्ये ५०% भन्दा बढी भूभाग कृषि प्रयोजनका लागि उपयोग गरिएको छ। यहाँका खेतियोग्य जमिनमा धान, मकै, गहुँ, कोदो, फलफूल तथा विभिन्न तरकारी उत्पादन गरिन्छ। समथर भूभागहरूमा सिंचाइको राम्रो सुविधा भएकाले उत्पादन राम्रो हुने गर्छ, भने पहाडी भूभागहरूमा आकासे पानीको भरमा खेती गरिन्छ।
गुल्मी जिल्लाको करिब ३५% भूभाग वनले ढाकेको छ। यहाँ विभिन्न प्रकारका वनस्पति पाइन्छन्, जसमा सल्ला, सिसौ, खयर, साल, उत्तिस, कटुस, चमेल, चिलाउने, तथा काफल मुख्य हुन्। वन क्षेत्र जडीबुटी उत्पादनका लागि पनि महत्त्वपूर्ण मानिन्छ, जसले यहाँका ग्रामीण बासिन्दाहरूलाई आर्थिक लाभ पुर्याउने गर्छ।
गुल्मीका उच्च पहाडी क्षेत्रहरूमा चरिचरनका लागि विशेष भूभाग छुट्याइएको छ। यहाँका ग्रामीण समुदायहरूले भेडा, बाख्रा, गाई, भैंसी आदि चौपायाको पालनपोषण गर्छन्। चौरीपालन तथा भेडापालन विशेष रूपमा उच्च पहाडी क्षेत्रमा गरिन्छ, जसले स्थानीय अर्थतन्त्रमा योगदान पुर्याउने गर्छ।
गुल्मी जिल्लाको कुल जमिनको करिब १०% क्षेत्र आवास तथा वस्ती विकासका लागि उपयोग गरिएको छ। पहाडी भूभाग भएकाले यहाँका बस्तीहरू छरिएर रहेका हुन्छन्। पछिल्लो समयमा गाउँपालिका तथा नगरपालिका क्षेत्रमा वस्ती विस्तार भइरहेको छ, जसले सहरीकरणलाई पनि प्रभाव पार्ने संकेत देखिन्छ।
गुल्मीमा ठूला उद्योगहरू कम भए पनि घरेलु तथा साना उद्योगहरू प्रशस्त मात्रामा पाइन्छन्। यहाँका केही भूभाग जलविद्युत् परियोजनाका लागि उपयोग गरिएको छ, जसले जिल्लाको ऊर्जा आपूर्तिमा योगदान पुर्याउने काम गर्छ। त्यस्तै, धार्मिक तथा सांस्कृतिक स्थलहरू पनि भू-उपयोगको महत्त्वपूर्ण हिस्सा ओगट्छन्, जसले पर्यटन प्रवर्द्धनमा सहयोग पुर्याउने गर्छ।
गुल्मी जिल्ला प्राकृतिक सौन्दर्य, सांस्कृतिक सम्पदा, धार्मिक स्थलहरू तथा रमणीय दृश्यावलोकनका लागि उपयुक्त स्थानहरूको समृद्धि रहेको क्षेत्र हो। यहाँका विभिन्न स्थलहरू धार्मिक, ऐतिहासिक तथा प्राकृतिक रूपमा महत्वपूर्ण छन्।
रिडीधाम, जसलाई रुरु क्षेत्र पनि भनिन्छ, हिन्दू धर्मावलम्बीहरूका लागि अत्यन्त पवित्र धार्मिक स्थल हो। यो स्थल कालीगण्डकी नदीको किनारमा अवस्थित छ। रिडी क्षेत्रलाई नेपालकै एक प्रमुख धार्मिक तथा तीर्थयात्रा केन्द्र मानिन्छ। प्रत्येक वर्ष माघे संक्रान्तिको अवसरमा यहाँ ठूलो मेला लाग्ने गर्छ, जहाँ नेपालभरबाट श्रद्धालुहरू स्नान गर्न तथा पूजा गर्न आउँछन्।
रेसुङ्गा गुल्मी जिल्लाको सदरमुकाम तम्घास नजिकै रहेको एक रमणीय पहाड हो। करिब २,३५० मिटर उचाइमा रहेको यस डाँडाबाट गुल्मीका विभिन्न भूभागहरू तथा अन्य छिमेकी जिल्ला प्रस्ट देख्न सकिन्छ। रेसुङ्गा धार्मिक, ऐतिहासिक तथा पर्यटकीय दृष्टिले महत्वपूर्ण स्थल हो। यस क्षेत्रलाई महर्षि गालवको तपोभूमि मानिन्छ। साथै, यहाँको शुद्ध हावापानी र हरियाली वातावरणले पर्यटकहरूलाई आकर्षित गर्ने गर्दछ।
गुल्मीको इस्मा गाउँपालिकामा अवस्थित मालिका मन्दिर स्थानीय तथा बाह्य भक्तजनहरूका लागि महत्वपूर्ण धार्मिक स्थल हो। विशेषगरी दशैंको समयमा यहाँ ठूलो मेला लाग्ने गर्छ। यो मन्दिर शक्तिपीठका रूपमा प्रसिद्ध छ, जहाँ भक्तजनहरू आफ्नो मनोकामना पूरा गर्न बलि चढाउने प्रथा छ।
मुसिकोट, गुल्मीको ऐतिहासिक स्थलमध्ये एक हो। यो स्थान ऐतिहासिक रूपमा पुराना बास्तुकला, पुराना दरबार तथा किल्लाहरूका लागि प्रसिद्ध छ। मुसिकोट किल्ला पहाडी क्षेत्रको उचाइमा अवस्थित भएकाले यहाँबाट सुन्दर दृश्यावलोकन गर्न सकिन्छ।
गुल्मी जिल्लाको सत्यवती गाउँपालिकामा रहेको सत्यवती ताल धार्मिक तथा पर्यटकीय दृष्टिले निकै महत्त्वपूर्ण स्थान हो। यो ताललाई स्थानीयहरू "सत्यवती देवीको निवासस्थल" का रूपमा लिने गर्छन्। प्रत्येक वर्ष ठूलो धार्मिक मेला लाग्ने र यहाँको पानी पवित्र मानिने भएकाले श्रद्धालुहरू तालको दर्शन गर्न आउँछन्।
गुल्मी जिल्लाको सिमानामा बग्ने कालीगण्डकी नदी धार्मिक महत्त्व बोकेको नदी हो। यो नदीमा पाइने शालिग्राम शिला भगवान विष्णुको प्रतीक मानिन्छ। हिन्दू धर्मावलम्बीहरू शालिग्राम शिला ल्याएर आफ्नो घरमा पूजाआजा गर्ने गर्दछन्।
धुर्कोट गाउँपालिका क्षेत्रमा रहेको यो दरबार ऐतिहासिक रूपमा प्रसिद्ध छ। यसलाई गुल्मीको पुरानो ऐतिहासिक सम्पदामध्ये एक मानिन्छ। यहाँ परापूर्वकालका राजा तथा सामन्तहरूको बसोबास रहेको इतिहास पाइन्छ।
मदाने गाउँपालिका अवस्थित मदाने क्षेत्र प्राकृतिक रूपमा आकर्षक स्थल हो। यहाँका हरियाली पहाड, मनमोहक दृश्य तथा जंगलहरूले पर्यटकहरूलाई लोभ्याउने गर्छ। ट्रेकिङ तथा पदयात्राका लागि उपयुक्त स्थान भएकाले साहसिक पर्यटनमा रुचि राख्नेहरूका लागि यो स्थान आकर्षक गन्तव्य हो।
अर्लांगकोट डाँडाबाट सूर्योदयको सुन्दर दृश्यावलोकन गर्न सकिन्छ। यो स्थल गुल्मीको तम्घास नजिकै रहेकोले आन्तरिक पर्यटकहरूका लागि आकर्षक गन्तव्य बन्न पुगेको छ।
चन्द्रकोट डाँडाबाट गुल्मी, बागलुङ, पर्वत तथा कालीगण्डकी करिडोरको सुन्दर दृश्य देख्न सकिन्छ। यो स्थान फोटो खिच्न तथा ट्रेकिङका लागि उपयुक्त मानिन्छ।
गुल्मी जिल्ला नेपालका शैक्षिक रूपमा अघि बढ्दै गएका जिल्लामध्ये एक हो। यहाँका विद्यालय तथा उच्च शिक्षालयहरूले जिल्लाका बासिन्दालाई गुणस्तरीय शिक्षा प्रदान गर्दै आएका छन्। यस जिल्लामा प्राथमिक विद्यालयदेखि उच्च शिक्षासम्मका विभिन्न संस्थाहरू सञ्चालनमा रहेका छन्। शिक्षा प्रणालीलाई थप प्रभावकारी बनाउन प्रविधिमैत्री बनाउने प्रयास भइरहेको छ।
स्वास्थ्य सेवाका दृष्टिले पनि जिल्लामा अस्पताल, स्वास्थ्य चौकी तथा प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रहरू सञ्चालनमा रहेका छन्। यद्यपि, अझै पनि आधुनिक प्रविधिसँग युक्त अस्पताल तथा विशेषज्ञ सेवाहरूको कमीका कारण कतिपय रोगहरूको उपचारका लागि जिल्लाबाहिर जानुपर्ने बाध्यता छ। यस क्षेत्रको स्वास्थ्य सेवा सुधार गर्न सरकारले विभिन्न नीतिगत तथा संरचनागत सुधारहरू गर्नुपर्ने आवश्यकता रहेको छ।
गुल्मी जिल्लामा शिक्षा प्रणालीको विकास हुँदै गएको छ। यहाँका सरकारी तथा निजी विद्यालयहरूले बालबालिकालाई प्रारम्भिकदेखि उच्च शिक्षासम्मको अवसर प्रदान गरिरहेका छन्। साथै, प्राविधिक तथा व्यवसायिक शिक्षाका लागि पनि केही संस्थाहरू सञ्चालनमा आएका छन्।
गुल्मी जिल्लामा प्रारम्भिक शिक्षा (ECD), प्राथमिक विद्यालय (कक्षा १–५), निम्न माध्यमिक विद्यालय (कक्षा ६–८), माध्यमिक विद्यालय (कक्षा ९–१०) तथा उच्च माध्यमिक विद्यालय (कक्षा ११–१२) तहका विद्यालयहरू रहेका छन्।
गुल्मी जिल्लामा उच्च शिक्षाका लागि केही कलेज तथा क्याम्पसहरू सञ्चालनमा छन्, जसले विद्यार्थीहरूलाई उच्चस्तरीय अध्ययनको अवसर प्रदान गरिरहेका छन्।
गुल्मी जिल्लामा शिक्षाको स्तर सुधार हुँदै गएको भए तापनि अझै केही चुनौतीहरू रहेका छन्।
यदि सरकारले उचित नीति तथा लगानी गर्ने हो भने गुल्मी जिल्ला शैक्षिक हिसाबले अझै सक्षम बन्न सक्छ। गुणस्तरीय शिक्षकहरूको आपूर्ति, प्रयोगशालाको निर्माण तथा डिजिटल शिक्षामा जोड दिएमा जिल्लाको शिक्षा स्तर अझै माथि उठ्न सक्छ।
गुल्मी जिल्लामा स्वास्थ्य सेवा सुधार हुँदै गएको भए पनि अझै केही समस्या तथा चुनौतीहरू रहेका छन्। जिल्लाका विभिन्न स्थानहरूमा अस्पताल, प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रहरू, स्वास्थ्य चौकीहरू तथा निजी क्लिनिकहरू सञ्चालनमा रहेका छन्।
गुल्मी जिल्ला अस्पताल, तम्घास
प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रहरू
स्वास्थ्य चौकीहरू
निजी अस्पताल तथा क्लिनिकहरू
गुल्मी जिल्लामा स्वास्थ्य सेवाका केही प्रमुख चुनौतीहरू रहेका छन्, जसको समाधान गर्न आवश्यक छ।
यदि सरकारले स्वास्थ्य क्षेत्रमा लगानी बढाउने हो भने गुल्मी जिल्ला स्वास्थ्य सुविधाको हिसाबले उत्कृष्ट बन्न सक्छ।
गुल्मी जिल्ला नेपालको पहाडी क्षेत्रमा पर्ने महत्वपूर्ण जिल्ला हो, जहाँका बासिन्दाहरू विभिन्न पेशा तथा व्यवसायमार्फत जीविकोपार्जन गर्छन्। यहाँको अर्थतन्त्र मुख्य रूपमा कृषि, पशुपालन, व्यापार, पर्यटन, घरेलु उद्योग, वैदेशिक रोजगार तथा जलविद्युत् उत्पादनमा आधारित छ।
गुल्मी जिल्लाको अर्थतन्त्रको प्रमुख आधार कृषि हो। यहाँका अधिकांश मानिसहरू खेतीपातीमा संलग्न छन्। धान, मकै, गहुँ, कोदो, फापर, जौ जस्ता अन्नबाली मुख्य रूपमा उत्पादन गरिन्छ। फलफूल खेतीमा स्याउ, ओखर, आरु, नासपाती आदिको उत्पादन प्रचलित छ। यहाँको उच्च पहाडी क्षेत्रमा जडीबुटी खेती पनि प्रचलित हुँदै गएको छ, जसमा सतुवा, पाखनवेद, चिराइतो, गुर्जो आदि उत्पादन गरिन्छ। साथै, तरकारी खेतीमा आलु, गोलभेंडा, बन्दा, मुला, सिमी, खुर्सानी जस्ता बालीहरू राम्रो मात्रामा फल्ने गर्छन्। पछिल्लो समय सिंचाइयुक्त क्षेत्रमा आधुनिक कृषि प्रविधिको प्रयोग बढ्दै गएको छ, जसले कृषि उत्पादनमा वृद्धि ल्याएको छ।
गुल्मीमा पशुपालन प्रमुख व्यवसायमध्ये एक हो। यहाँका किसानहरूले गाई, भैंसी, बाख्रा, भेडा, कुखुरा आदि पाल्ने गर्छन्, जसबाट मासु, दूध, घ्यू, दही, छाग, ऊन, तथा अण्डा उत्पादन गरिन्छ। उच्च पहाडी क्षेत्रमा चौरीपालन विशेष रूपले प्रचलित छ। हाल, व्यवसायिक रूपमा दुग्ध उत्पादन तथा पोल्ट्री फार्महरू सञ्चालनमा आएका छन्, जसले कृषकहरूलाई राम्रो आयस्रोत प्रदान गरिरहेको छ।
गुल्मी जिल्लाको प्रमुख व्यापारिक केन्द्रहरू तम्घास, रेसुंगा, चन्द्रकोट, इस्मा आदि हुन्। यहाँका किसानहरूले उत्पादन गरेका कृषि तथा पशुजन्य उत्पादनहरू स्थानीय तथा बाह्य बजारमा बिक्री गर्छन्। जिल्लाभित्रका विभिन्न बजारहरूमा खाद्यान्न, लत्ताकपडा, विद्युतीय उपकरण, ग्यास, औषधि, तथा अन्य उपभोग्य वस्तुहरू बाहिरी जिल्लाहरू तथा भारतबाट आयात गरिन्छ। व्यापारिक गतिविधिहरूलाई अझ प्रभावकारी बनाउन किराना पसल, होटल, हार्डवेयर पसल, तथा अन्य साना व्यवसायहरूको वृद्धि भइरहेको छ।
गुल्मीमा घरेलु तथा साना उद्योगहरू पनि उल्लेखनीय रूपमा विकास हुँदै गएका छन्। यहाँ परम्परागत रूपमा ढाका उत्पादन गर्ने उद्योगहरू रहेका छन्, जसले स्थानीयस्तरमा रोजगारी सिर्जना गरेको छ। काठ तथा बाँसका सामग्रीहरू जस्तै कुर्सी, टेबुल, ढकिया, नाम्लो आदिको उत्पादन स्थानीय रूपमा गरिन्छ। माटोका भाँडा, धातु तथा सुनचाँदीका गरगहना बनाउने व्यवसाय पनि फस्टाइरहेका छन्। साथै, मौरीपालन व्यवसायबाट मह उत्पादन गरी बजारमा बिक्री गर्ने चलन पनि बढ्दै गएको छ।
गुल्मी ऐतिहासिक, धार्मिक तथा प्राकृतिक रूपमा धनी जिल्ला भएकाले यहाँ पर्यटन व्यवसायको राम्रो सम्भावना छ। धार्मिक तथा ऐतिहासिक रूपमा प्रसिद्ध रेसुङ्गा क्षेत्र पर्यटकहरूको आकर्षणको केन्द्र हो। इस्मा, चन्द्रकोट, धुर्कोट जस्ता पुरातात्त्विक स्थलहरू पनि पर्यटकीय आकर्षणका गन्तव्यहरू हुन्। यहाँको पहाडी भूभागमा विभिन्न पदमार्गहरू छन्, जसले आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकहरूलाई आकर्षित गरिरहेको छ। पछिल्लो समय होमस्टे व्यवसायको विस्तारले पर्यटन क्षेत्रलाई थप मजबुत बनाएको छ।
गुल्मीमा साना तथा मझौला जलविद्युत् आयोजना सञ्चालनमा छन्। मदाने जलविद्युत् परियोजना, रिडी खोला जलविद्युत् आयोजना लगायतका परियोजनाहरू यहाँका प्रमुख ऊर्जा स्रोत हुन्। यस्ता जलविद्युत् आयोजनाहरूले स्थानीय तथा राष्ट्रिय स्तरमा ऊर्जा आपूर्ति गर्दै आएका छन्, जसले जिल्लाको आर्थिक तथा औद्योगिक विकासमा योगदान पुर्याइरहेको छ।
गुल्मी जिल्लाका धेरै युवा वैदेशिक रोजगारीमा जाने गर्छन्। प्रमुख रोजगार गन्तव्यहरू भारत, खाडी मुलुकहरू (कतार, साउदी अरब, युएई), मलेसिया, दक्षिण कोरिया, जापान आदि रहेका छन्। वैदेशिक रोजगारबाट आएका रेमिट्यान्सले यहाँको स्थानीय व्यापार तथा आर्थिक गतिविधिहरूलाई चलायमान बनाएको छ। धेरै परिवारहरूले घर निर्माण, शिक्षा तथा स्वास्थ्य क्षेत्रमा लगानी गर्न रेमिट्यान्स प्रयोग गर्ने गर्छन्।
गुल्मीमा केही खनिज स्रोतहरू फेला परेका छन्, जसमा चुनढुंगा, जिप्सम, ढुंगा, बालुवा जस्ता खनिज पदार्थहरू मुख्य रूपमा उत्खनन गरिन्छ। यिनलाई औद्योगिक उत्पादन तथा निर्माण कार्यमा उपयोग गरिन्छ। खनिज स्रोतहरूको वैज्ञानिक अध्ययन गरी व्यावसायिक रूपमा उचित उपयोग गर्न सके जिल्लाको अर्थतन्त्रलाई थप सबल बनाउन सकिन्छ।
गुल्मी जिल्ला नेपालका पहाडी जिल्लामध्ये एक भएकाले यहाँको यातायात संरचना भौगोलिक अप्ठ्यारोपनका कारण चुनौतीपूर्ण छ। तर, पछिल्ला वर्षहरूमा सडक सञ्जाल विस्तार भएसँगै जिल्लाका विभिन्न स्थानहरू यातायात सेवासँग जोडिएका छन्। यसले स्थानीय नागरिकको दैनिक जीवनयापनमा सहजता ल्याएको छ र आर्थिक तथा सामाजिक विकासमा योगदान पुर्याएको छ।
गुल्मी जिल्लाको प्रमुख यातायात सुविधा सडक मार्ग हो। जिल्लाका विभिन्न स्थानहरूलाई सडक सञ्जालले जोड्ने काम गरेको छ, जसले मानिसहरूको आवतजावतलाई सरल बनाएको छ।
गुल्मी जिल्लामा विभिन्न प्रकारका सार्वजनिक यातायात साधनहरू सञ्चालनमा छन्, जसले स्थानीय बासिन्दा तथा अन्य यात्रीहरूलाई आवश्यक सेवा प्रदान गर्दै आएका छन्।
गुल्मी जिल्लामा निजी सवारी साधनहरूको प्रयोग बढ्दो क्रममा छ। मानिसहरूले आफ्नै सवारी साधन प्रयोग गरी सहज रूपमा यात्रा गर्न थालेका छन्।
हालसम्म गुल्मी जिल्लामा कुनै पनि नियमित हवाई सेवा सञ्चालनमा छैन। जिल्लाको भौगोलिक बनावट तथा पहाडी क्षेत्र भएकाले यहाँ विमानस्थल निर्माण गर्न कठिनाइ रहेको छ। यद्यपि, निकटतम विमानस्थलहरूबाट हवाई यात्रा गर्न सकिन्छ।
गुल्मी जिल्लाको यातायात पूर्वाधारलाई थप सुधार गर्न विभिन्न योजना तथा परियोजनाहरू अघि बढाइएका छन्।
गुल्मी जिल्ला नेपालको लुम्बिनी प्रदेश अन्तर्गत पर्ने एक महत्वपूर्ण पहाडी जिल्ला हो। यहाँका अधिकांश बासिन्दाहरू कृषि, पशुपालन, व्यापार तथा रोजगारीका लागि विदेशमा निर्भर रहेका छन्। जिल्लाको सामाजिक तथा आर्थिक अवस्था परम्परागत कृषि प्रणाली, शिक्षा र स्वास्थ्य सेवाको विस्तार, रोजगारीका लागि विदेशिने प्रवृत्ति तथा औद्योगिकीकरणको अभावमा आधारित देखिन्छ।
गुल्मी जिल्ला विभिन्न जातजाति, धर्म, भाषा तथा संस्कृतिले भरिपूर्ण छ। यहाँको सामाजिक जीवन मुख्यतः सामुदायिक भावनाले निर्देशित हुन्छ। शिक्षाको पहुँच बढ्दै गए पनि केही दुर्गम भेगहरूमा अझै गुणस्तरीय शिक्षाको अभाव रहेको छ। स्वास्थ्य सेवाका आधारभूत संरचनाहरू रहेका भए पनि विशेषज्ञ चिकित्सकको अभावका कारण जटिल उपचारका लागि अन्य स्थानमा जानुपर्ने अवस्था छ।
गुल्मी जिल्लामा ब्राह्मण, क्षेत्री, मगर, नेवार, कामी, दमाई, सार्की लगायत विभिन्न जातजातिहरूको बसोबास रहेको छ। विशेष गरी मगर समुदायको बसोबास बाक्लो रहेको छ, जसले जिल्लाको सांस्कृतिक पहिचानलाई थप आकर्षक बनाएको छ। यहाँ हिन्दू र बौद्ध धर्मावलम्बीहरूको प्रमुखता रहेको छ। हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको संख्या बढी भए पनि अन्य धार्मिक समुदायका परम्पराहरू सम्मानपूर्वक मनाइन्छ। जिल्लामा मनाइने प्रमुख चाडपर्वहरूमा दसैं, तिहार, तीज, माघे संक्रान्ति, ल्होसार, जनैपूर्णिमा आदि पर्दछन्, जसले यहाँको सांस्कृतिक विविधतालाई झल्काउँछ।
गुल्मी जिल्लामा शिक्षाको पहुँच विस्तार हुँदै गएको छ। यहाँ सरकारी तथा निजी विद्यालयहरू सञ्चालनमा रहेका छन्, जसले आधारभूतदेखि उच्च शिक्षासम्मका कार्यक्रमहरू उपलब्ध गराएका छन्। तर, जिल्लाका केही दुर्गम क्षेत्रहरूमा अझै पनि गुणस्तरीय शिक्षाको अभाव रहेको छ।
स्वास्थ्य सेवाको सन्दर्भमा जिल्लामा जिल्ला अस्पताल, प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रहरू तथा स्वास्थ्य चौकीहरू रहेका छन्। यद्यपि, विशेषज्ञ चिकित्सक र अत्याधुनिक सुविधाको अभावका कारण जटिल बिरामीहरूको उपचारका लागि अन्य जिल्ला वा राजधानी जानुपर्ने अवस्था रहेको छ।
गुल्मी जिल्लाको जनसंख्या छरिएर रहेको छ। यहाँका अधिकांश गाउँबस्तीहरू कृषि तथा पशुपालनमा निर्भर छन्। बसाइसराइ दर उच्च छ, विशेष गरी रोजगारीका लागि भारत, खाडी मुलुक, कोरिया, मलेसिया तथा अन्य देशहरूमा जाने प्रवृत्ति व्यापक रूपमा देखिन्छ।
गुल्मी जिल्लाको अर्थतन्त्र मुख्यतः कृषि, पशुपालन, वैदेशिक रोजगार, साना व्यापार तथा सरकारी सेवा क्षेत्रमा निर्भर रहेको छ। जिल्लामा औद्योगिकीकरण न्यून रहेको छ, जसका कारण अधिकांश युवाहरू रोजगारीका लागि विदेश जान बाध्य छन्।
गुल्मीको प्रमुख आर्थिक स्रोत कृषि हो। यहाँ धान, मकै, कोदो, गहुँ, आलु, तरकारी तथा फलफूल उत्पादन गरिन्छ। गुल्मी कफी उत्पादनका लागि पनि प्रसिद्ध छ, र यहाँ उत्पादित कफी राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा लोकप्रिय रहेको छ।
पशुपालन पनि जिल्लाको प्रमुख आर्थिक गतिविधि हो। यहाँ गाई, भैंसी, बाख्रा तथा कुखुरा पालन व्यापक रूपमा गरिन्छ। तर, आधुनिक प्रविधिको अभाव तथा बजार व्यवस्थापनमा सुधार आवश्यक देखिन्छ।
गुल्मी जिल्लाका हजारौं युवाहरू रोजगारीका लागि विदेश गएका छन्। मुख्यत: खाडी मुलुक, मलेसिया, कोरिया तथा भारत गुल्मीका युवाहरूका लागि प्रमुख रोजगार गन्तव्य हुन्। वैदेशिक रोजगारीबाट प्राप्त हुने विप्रेषण (रेमिट्यान्स) जिल्लाको अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दै आएको छ।
जिल्लामा साना तथा मझौला व्यापारहरू सञ्चालनमा रहेका छन्, जसमा किराना पसल, होटल, यातायात सेवा, तथा स्थानीय उत्पादनहरू बिक्री गर्ने व्यवसायहरू पर्दछन्। यद्यपि, ठूला उद्योगहरूको अभाव रहेको छ। गुल्मी जिल्लामा कफी प्रशोधन उद्योगहरू केही मात्रामा सञ्चालनमा रहे पनि अन्य उद्योगहरूको विकास आवश्यक देखिन्छ।
गुल्मी जिल्लामा यातायातको पहुँच विस्तार हुँदै गए पनि केही दुर्गम भेगहरूमा अझै पनि सडक सुविधा राम्रो छैन। जिल्लाका प्रमुख स्थानहरू सडक सञ्जालमार्फत जोडिएका भए पनि यातायात सेवाको स्तर सुधार गर्नुपर्ने आवश्यकता रहेको छ। बिजुली, खानेपानी, सञ्चार सेवाको विस्तार भए पनि केही गाउँहरूमा अझै पनि पूर्वाधार सुधार गर्नुपर्ने आवश्यकता छ।
गुल्मी जिल्लाको आर्थिक तथा सामाजिक विकासका लागि विभिन्न सुधारका अवसरहरू उपलब्ध छन्।
गुल्मी जिल्लामा कृषि उत्पादन बढाउन आधुनिक प्रविधिको प्रयोग गर्न आवश्यक छ। सिँचाइ प्रणाली सुधार, जैविक खेती प्रवर्द्धन तथा बजार व्यवस्थापन सुधार गर्न सकिन्छ।
कफी, अदुवा, अलैंची, फलफूल तथा अन्य स्थानीय उत्पादनहरूका लागि प्रशोधन उद्योग स्थापना गर्न सकिन्छ। यसले स्थानीय रोजगारी सिर्जना गर्न सहयोग पुर्याउनेछ।
गुल्मीमा वैदेशिक रोजगारीमा निर्भरता घटाउँदै स्थानीय तहमा स्वरोजगार तथा उद्यमशीलता प्रवर्द्धन गर्न आवश्यक छ। साना तथा मझौला उद्योगहरू स्थापना गरी रोजगारीका अवसरहरू सिर्जना गर्न सकिन्छ।
जिल्लामा गुणस्तरीय शिक्षण संस्था तथा विशेषज्ञ स्वास्थ्य सेवा विस्तार गर्न आवश्यक छ। दुर्गम भेगहरूमा स्वास्थ्य सेवाको सहज पहुँचका लागि नयाँ स्वास्थ्य केन्द्रहरू स्थापना गर्न सकिन्छ।
गुल्मी जिल्लाको ऐतिहासिक तथा प्राकृतिक क्षेत्रहरूको प्रवर्द्धन गरी पर्यटन क्षेत्रलाई विकास गर्न सकिन्छ। रेसुङ्गा, ईस्मा, तम्घास जस्ता स्थानहरूको प्रचारप्रसार गरी पर्यटकलाई आकर्षित गर्न सकिन्छ। यसले जिल्लाको आर्थिक गतिविधि बढाउनेछ।
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल लोड हुँदैछ...
काठमाडौँ।नेपाल लेयर्स कुखुरापालक सङ्घले अण्डाको फार्म समर्थन मूल्य पुनः बढाएको छ। सङ्घको बैठकले आजैदेखि लागू हुने गरी नयाँ दररेट तय गरेको हो, जसअनुसार एक्सएल (XL) अण्डाको मूल्य प्रतिक्रेट ५६० रुपैयाँ पुगेको छ।नयाँ मूल्यसूची अनुसार ठूलो अण्डा प्रतिक्रेट ५४५ रुपैयाँ, मध्यम ५१५ रुपैयाँ र सानो अण्डा प्रतिपेटी तीन हजार रुपैयाँ कायम
