काठमाडौँ
कुकुरहरू आजका पाल्तु जनावर बन्नुको प्रक्रिया हजारौँ वर्षअघि सुरू भएको हो, जब मानव शिकारी–सङ्ग्रहकर्ता समुदाय र प्रारम्भिक ब्वाँसाहरूबीच पारस्परिक उपयोगितामा आधारित सह–अस्तित्व विकास भयो। मानिसहरूले ब्वाँसोलाई जानाजान पालतु बनाएका थिएनन्; बरु मानवीय बस्ती वरिपरि बचेखुचेका खाना खोज्दै आउने कम आक्रामक र साहसी ब्वाँसाहरू स्व–गृहीकरण हुँदै कुकुरका प्रारम्भिक रूपमा विकसित भए। यही प्रक्रियाले उनीहरूमा सौम्य स्वभाव, व्यवहारिक अनुकूलन र केही शारीरिक परिवर्तनहरू जस्तै छोटो थूथन, साना दाँत, झुसे कान र बाङ्गो पुच्छर उत्पन्न गरायो।
यस विकासक्रममा प्राकृतिक चयनले “सबैभन्दा मैत्रीपूर्ण” ब्वाँसाहरूलाई सुरक्षित गर्यो, जसले मानव बस्ती नजिक बाँच्ने सम्भावना बढायो। समयसँगै उनीहरू मानवसँग बस्न, संकेत बुझ्न र लामो सामाजिकरण अवधि मार्फत सम्बन्ध बनाउने क्षमतामा अझ सक्षम हुँदै गए। जब मानवको भोजनशैली परिवर्तन हुँदै गयो, कुकुरको शरीरले कार्बोहाइड्रेट पचाउने क्षमतासमेत विकास गर्यो, जसले मानव–कुकुर सह–विकासलाई थप गहिरो बनायो।
सम्बन्ध गहिरिँदै जाँदा कुकुरले सुरक्षाकर्मी, सिकार सहायक र कृषिमा आवश्यक साझेदारका रूपमा भूमिका विस्तार गरे। उनीहरूको तीक्ष्ण घ्राण तथा श्रवण क्षमता मानव बस्तीका लागि सतर्कता प्रणालीजस्तै काम गर्थ्यो। कृषि विकास भएपछि कुकुरले गोठालो, बथान हाँक्ने, घर–जग्गा पहरा दिने, भेँसी–गोठको सुरक्षा गर्ने र विभिन्न कामकाजमा सहयोगीका रूपमा विशिष्ट भूमिकाहरू पाए, जसले उद्देश्यका आधारमा प्रारम्भिक जात–समूहहरूको निर्माण गरायो।
आधुनिक समयमा कुकुर र मानवबीचको भावनात्मक सम्बन्ध अझ मजबुत हुँदै गयो। १४ हजार वर्ष पुरानो मानव–कुकुर संयुक्त दफनजस्ता प्रमाणहरूले यो सम्बन्ध अत्यन्त घनिष्ठ रहेको देखाउँछ। केही सहस्राब्दीजतै विकसित भएको मानव भावना बुझ्ने क्षमताले कुकुरलाई निकटतम साथी बनायो। भिक्टोरियन युगमा मध्यवर्गीय समाजमा पाल्तु जनावर राख्ने चलन बढेपछि सुन्दरता, व्यवहार र उद्देश्यअनुसारको छानोट–प्रजनन आरम्भ भयो, जसले कुकुरलाई उपयोगितामुखी भूमिकाबाट आधुनिक पारिवारिक साथी र सामाजिक प्रतिष्ठाको प्रतीकका रूपमा रूपान्तरण गर्यो।