काठमाडौँ।प्रहरीले देशका विभिन्न भागबाट लागुऔषधसहित ३१ जनालाई पक्राउ गरेको छ । केन्द्रीय प्रहरी समाचार कक्षका अनुसार दाङबाट छ, झापाबाट पाँच, बाँकेबाट तीन, सुनसरी, बारा, चितवन, बागलुङ, सिरहा, मोरङ र कैलालीबाट दुई/दुई तथा रसुवा, काठमाडौँ र सप्तरीबाट एक/एक जना पक्राउ परेका छन् । प्रहरीले उनीहरूका साथबाट लागुऔषध खैरो हेरोइन र गाँजा तथा चिकित्सकको
काठमाडौँ
काठमाडौँ
काठमाडौं नेपालको राजधानी तथा सबैभन्दा ठूलो शहर हो। यो बागमती प्रदेशमा अवस्थित छ र देशको प्रशासनिक, सांस्कृतिक, आर्थिक तथा पर्यटनको केन्द्रबिन्दु मानिन्छ।
काठमाडौं उपत्यकाको प्रमुख सहरमध्ये एक काठमाडौं ऐतिहासिक एवं सांस्कृतिक धरोहरहरूले भरिपूर्ण छ। यहाँ प्राचीन मठ-मन्दिर, दरबारहरू, स्तूप तथा सम्पदा क्षेत्रहरू रहेका छन्, जसले यसलाई पर्यटकहरूको मुख्य गन्तव्य बनाएको छ। पशुपतिनाथ मन्दिर, स्वयम्भूनाथ स्तूप, हनुमान ढोका दरबार, र पटान तथा भक्तपुरका दरबार स्क्वायरहरू यहाँका प्रमुख ऐतिहासिक तथा धार्मिक स्थलहरू हुन्।
काठमाडौं आधुनिक व्यापार, शिक्षा तथा रोजगारीको केन्द्र पनि हो। नेपालका प्रमुख विश्वविद्यालयहरू, सरकारी निकायहरू, तथा अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरू यहाँ अवस्थित छन्। यहाँको जीवनशैली मिश्रित छ, जहाँ परम्परागत संस्कृति आधुनिकता संगै अगाडि बढिरहेको छ।
काठमाडौंलाई ‘मन्दिरहरूको शहर’ तथा ‘सयभन्दा बढी हजार देवताहरूको उपत्यका’ भनेर पनि चिनिन्छ। हिमालयको काखमा बसेको यो शहर नेपालको सांस्कृतिक तथा ऐतिहासिक सम्पदाको सजीव प्रमाण हो।
इतिहास र नामाकरण
काठमाडौं नेपालको राजधानी शहर हो, जसको इतिहास निकै पुरानो छ। विभिन्न पुरातात्त्विक खोजहरूबाट थाहा हुन्छ कि काठमाडौं उपत्यकामा नवपाषाण युगदेखि नै मानव बसोबास रहेको थियो।
काठमाडौं उपत्यकाको प्रारम्भिक इतिहास विभिन्न धार्मिक ग्रन्थ, पुराण, किंवदन्ती तथा मिथकहरूमा आधारित छ। स्वयम्भू पुराण अनुसार, प्राचीन समयमा काठमाडौं उपत्यका एक विशाल ताल (नागदह) थियो, जुन जलचर जीवहरू विशेष गरी नागहरूले भरिएको थियो। बोधिसत्व मञ्जुश्रीले आफ्नो खड्गले काठमाडौँको दक्षिणी भागमा रहेको चोभार क्षेत्र काटेर तालको पानी निकालेका थिए। त्यसपछि यहाँ मानव बस्ती स्थापना भएको बताइन्छ।
भगवान श्रीकृष्णको कथा अनुसार पनि उनले बाणासुर नामक राक्षसलाई परास्त गरेर उपत्यकाको पानी निकालेका थिए। त्यसपछि गोपाल वंशका भुक्तमान पहिलो राजा बनेका थिए।
लिच्छवि काल (चौथो – आठौं शताब्दी)
लिच्छवि वंशका शासकहरूले काठमाडौंको सभ्यता र सांस्कृतिक विकासमा ठूलो योगदान पुर्याए। उनीहरूले व्यापारिक मार्गहरूलाई व्यवस्थित गरी भारत र तिब्बतबीचको व्यापारलाई प्रवर्द्धन गरे। लिच्छवि कालका चर्चित राजा अंशुवर्मा, मानदेव, नरदेव, र शिवदेव थिए।
मल्ल काल (१२औं – १८औं शताब्दी)
मल्ल राजाहरूको समयमा काठमाडौं अत्यन्त विकसित भयो। यस कालमा नेपालमा कलात्मक मठ-मन्दिर, दरबारहरू र जात्रा-उत्सवहरूको व्यापकता बढ्यो। राजा प्रताप मल्ल, सिद्धिनरसिंह मल्ल, जयप्रकाश मल्लजस्ता शासकहरूले काठमाडौंको विकासलाई अझ उचाइमा पुर्याए। यसै बेला भक्तपुर, ललितपुर र काठमाडौं तीन राज्यमा विभाजित भए।
शाहकाल (१७६८ पछि)
१७६८ मा गोर्खाली राजा पृथ्वीनारायण शाहले काठमाडौं विजय गरेपछि काठमाडौंलाई नेपाल अधिराज्यको राजधानी बनाए। त्यसपछि शाह वंशले राज्य सञ्चालन गर्यो।
राणा शासन (१८४६-१९५१)
राणाहरूको शासनकालमा काठमाडौंमा पश्चिमी शैलीका दरबारहरू निर्माण भए। यो समयमा सामान्य जनताले खासै विकासको अनुभूति गर्न सकेनन्, तर काठमाडौंमा केही आधुनिक सुविधाहरूको विकास भयो।
लोकतान्त्रिक युग (१९५१ पछि)
राणा शासनको अन्त्यपछि १९५१ मा प्रजातन्त्रको सुरुवात भयो। २००७ सालको क्रान्ति पछि काठमाडौं देशको प्रशासनिक, सांस्कृतिक, र राजनीतिक केन्द्रको रूपमा अझ महत्वपूर्ण बन्यो।
संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र (२००८ पछि)
२०६३ सालको जनआन्दोलनपछि नेपालमा गणतन्त्र स्थापना भयो, र काठमाडौं संघीय सरकारको राजधानी रह्यो।
काठमाडौंको नामाकरण
काठमाडौंलाई प्राचीनकालमा विभिन्न नामहरूले चिनिन्थ्यो।
कान्तिपुर – मल्लकालमा काठमाडौंलाई "कान्तिपुर" भनिन्थ्यो, जसको अर्थ "शुभ्र र सुन्दर शहर" हो।
मञ्जुपट्टन – मञ्जुश्रीले स्थापना गरेको शहर भएकाले यसलाई "मञ्जुपट्टन" भनिन्थ्यो।
यम्बु – नेवारी भाषामा काठमाडौंलाई "यम्बु" भनिन्छ।
कोलिग्राम – शाक्य वंशका मानिसहरू आएपछि काठमाडौंलाई कोलिग्राम भनिन्थ्यो।
काठमाडौं नाम कसरी रह्यो?
काठमाडौं नाम “काष्ठमण्डप” बाट आएको मानिन्छ। काष्ठमण्डप एक ऐतिहासिक मन्दिर हो, जुन सम्पूर्ण रूपमा काठबाट बनाइएको थियो। यो मन्दिर काठमाडौँ दरबार क्षेत्रमा रहेको थियो, जुन २०७२ सालको भूकम्पमा ध्वस्त भयो। यही "काष्ठमण्डप" शब्द समयसँगै अपभ्रंश भई "काठमाडौं" बन्यो।
भौगोलिक अवस्था
काठमाडौं नेपालका प्रमुख सहरहरूमध्ये एक हो, जसले देशको सांस्कृतिक, ऐतिहासिक, र प्रशासनिक केन्द्रको रूपमा भूमिका खेल्छ। काठमाडौं उपत्यकाको उत्तरपश्चिमी भागमा अवस्थित यो सहर भौगोलिक रूपमा उपत्यकाको समतल भागमा फैलिएको छ। काठमाडौंको क्षेत्रफल ५०.७ वर्ग किलोमिटर (१९.६ वर्ग माइल) रहेको छ, जसले गर्दा यो नेपालका अन्य सहरहरूसँग तुलना गर्दा मध्यम आकारको सहरी क्षेत्र मानिन्छ।
उचाइ र स्थलाकृति
काठमाडौं समुद्र सतहदेखि औसत १,४०० मिटर (४,६०० फिट) उचाइमा रहेको छ। यसको भूभाग समथर छ, यद्यपि उत्तर र पश्चिम दिशामा केही पहाडी भूभागहरू छन्। काठमाडौं उपत्यका एक प्राचीन ताल भएको मान्यता छ, जुन भूगर्भीय परिवर्तनका कारण सुख्खा भई उपत्यका बनेको थियो। उपत्यकाको भूभाग उर्वर रहेको छ, जसले यसलाई कृषि उत्पादनका लागि उपयुक्त बनाएको छ, यद्यपि सहरीकरणका कारण खेतीयोग्य जमिन क्रमशः घट्दै गएको छ।
काठमाडौंको भौगोलिक सीमाना र वरिपरिका नगरहरू
काठमाडौं उपत्यकाको भूगोलले विभिन्न नगरपालिका, खोलानाला, र पहाडहरू समेट्छ।
पूर्वी भाग
काठमाडौंको पूर्वमा मध्यपुर थिमी नगरपालिका अवस्थित छ। यस नगरपालिकाले उपत्यकाका ऐतिहासिक, धार्मिक, र सांस्कृतिक महत्त्व बोकेको भक्तपुर नगरपालिकासँग समेत सिमाना जोड्छ।
पश्चिमी भाग
काठमाडौंको पश्चिममा नागार्जुन नगरपालिका अवस्थित छ। यो क्षेत्र हरियाली, वन क्षेत्र र ऐतिहासिक सम्पदाहरूको कारणले महत्वपूर्ण छ। स्वयम्भूनाथ स्तूप, हाँडीगाउँ क्षेत्र र चन्द्रगिरी पहाड पश्चिमी भूगोलसँग सम्बद्ध छन्।
उत्तर भाग
काठमाडौंको उत्तरतर्फ टोखा, बुढानीलकण्ठ, गोकर्णेश्वर, तारकेश्वर, र कागेश्वरी मनोहरा नगरपालिकाहरू पर्छन्। यी क्षेत्रहरू अधिक हरियालीयुक्त छन् र उपत्यकाका प्रमुख प्राकृतिक स्रोतहरू (जस्तै – गोकर्ण वन) यहाँ अवस्थित छन्। बुढानीलकण्ठ क्षेत्र धार्मिक दृष्टिले पनि महत्वपूर्ण छ, किनभने यहाँ बुढानीलकण्ठ नारायणको मूर्ति रहेको छ।
दक्षिणी भाग
दक्षिणतर्फ ललितपुर महानगरपालिका रहेको छ, जुन ऐतिहासिक सम्पदाहरू, सांस्कृतिक विविधता, र धार्मिक स्थलहरूको लागि प्रसिद्ध छ। काठमाडौं र ललितपुरलाई बागमती नदी ले छुट्याएको छ, जसले भूगोल तथा प्रशासनिक विभाजनलाई स्पष्ट पार्छ।
दक्षिणपश्चिम भाग
दक्षिणपश्चिममा कीर्तिपुर नगरपालिका रहेको छ। यो क्षेत्र ऐतिहासिक रूपमा पृथ्वीनारायण शाहको गोर्खाली सेनाले कब्जा गरेको महत्वपूर्ण ठाउँ हो। कीर्तिपुर अहिले पनि शैक्षिक तथा बौद्धिक केन्द्रको रूपमा चिनिन्छ, किनभने त्रिभुवन विश्वविद्यालय जस्ता प्रमुख शैक्षिक संस्थाहरू यहाँ अवस्थित छन्।
काठमाडौं उपत्यका र सहरी फैलावट
हाल काठमाडौं उपत्यकाको सहरी विकास केवल काठमाडौं, ललितपुर र भक्तपुर जिल्लामा मात्र सीमित छैन। सहरीकरण विस्तार भएसँगै काठमाडौं महानगरपालिकाले आफ्नो सहरी प्रभाव भक्तपुर र टोखासम्म विस्तार गरिरहेको छ। विशेष गरी चक्रपथ (रिङरोड) भित्रको क्षेत्र अत्यधिक सहरीकरण भएको छ, जसले गर्दा यो क्षेत्र नेपालकै सबैभन्दा घना जनसंख्या भएको क्षेत्रहरूमध्ये एक बनेको छ।
पालिका
जातजाति, भाषा र धर्म
काठमाडौं जिल्ला नेपालका विभिन्न जातजातिहरूको मिलनस्थल भएको कारण यहाँ विभिन्न जातीय समुदायका मानिसहरू बसोबास गर्छन्।
जातजाति
काठमाडौंमा बसोबास गर्ने प्रमुख जातजातिहरू निम्नानुसार छन्:
नेवार (नेपाल भाषा समुदाय)
नेवार समुदाय काठमाडौं उपत्यकाका आदिवासी हुन्। उनीहरू परम्परागत रूपमा व्यापार, कृषि, तथा कलाकौशलमा संलग्न रहँदै आएका छन्। नेवार समुदाय समृद्ध संस्कृति, जात्रा, र धार्मिक परम्पराहरूको धनी मानिन्छ।
ब्राह्मण (पहाडी)
ब्राह्मण समुदाय हिन्दू धर्मका कर्मकाण्ड, शिक्षा, तथा प्रशासनिक कार्यमा संलग्न रहँदै आएका छन्। शाह तथा राणा शासनकालदेखि नै उनीहरूको प्रशासनिक क्षेत्रमा उल्लेखनीय प्रभाव रहेको छ।
क्षेत्री
क्षेत्री समुदाय परम्परागत रूपमा सैनिक तथा प्रशासक वर्ग मानिन्छ। नेपाल एकीकरणको क्रममा उनीहरूको ठूलो योगदान रहेको पाइन्छ।
तामाङ
तामाङ समुदाय काठमाडौं उपत्यकाका परिधीय क्षेत्रहरूमा व्यापक रूपमा बसोबास गर्छन्। उनीहरू बौद्ध धर्म मान्ने समुदाय हुन्, जसको भाषा र संस्कृतिमा तिब्बती प्रभाव देख्न सकिन्छ।
मगर
मगर समुदाय मूलतः नेपालका पश्चिमी पहाडी भेगमा केन्द्रित भए पनि काठमाडौंमा उल्लेखनीय संख्यामा बसोबास गर्छ। विशेष गरी गोरखा भर्ती र सेना सेवामा उनीहरूको महत्वपूर्ण उपस्थिति पाइन्छ।
राई र लिम्बु
राई र लिम्बु समुदाय पूर्वी नेपालबाट काठमाडौंमा बसाइँ सरेका जाति हुन्। उनीहरूको मौलिक संस्कृति, परम्परा, र भाषा विशेष महत्त्व राख्दछन्।
थारु
मधेस क्षेत्रका प्रमुख समुदायमध्ये एक थारु जाति हो। काठमाडौंमा रोजगार तथा अन्य अवसरहरू खोज्न आउने थारुहरूको संख्या बढ्दै गएको छ। उनीहरूको नृत्य, पोशाक, र लोकसंस्कृति विशिष्ट मानिन्छ।
दलित समुदाय (कामी, दमाई, सार्की, बादी, आदि)
दलित समुदाय ऐतिहासिक रूपमा धातुकर्म, जुत्ता बनाउने, तथा सांगीतिक परम्परामा संलग्न थिए। सामाजिक विभेदको सामना गर्दै आएका भए पनि आधुनिक समयमा उनीहरू विभिन्न क्षेत्रमा स्थापित हुँदै गएका छन्।
मुस्लिम समुदाय
मुस्लिम समुदाय विशेष गरी व्यापार, हस्तकला, तथा निर्माण उद्योगमा संलग्न पाइन्छ। काठमाडौंमा उनीहरूको धार्मिक तथा सांस्कृतिक पहिचान झल्काउने मदरसा तथा मस्जिदहरू रहेका छन्।
अन्य आदिवासी र अल्पसंख्यक जातजातिहरू
काठमाडौंमा शेर्पा, भोटे, याख्खा, सुनुवार, झापाली समुदाय, मारवाडी, सिक्किमी, बंगाली, तथा अन्य जातिहरू पनि बसोबास गर्छन्। यी समुदायहरूले काठमाडौंको सांस्कृतिक विविधतालाई अझै सम्पन्न बनाएका छन्।
भाषा
काठमाडौं एक बहुभाषिक सहर हो, जहाँ विभिन्न समुदायका मानिसहरूले आ-आफ्नो भाषा प्रयोग गर्छन्।
नेवारी (नेपाल भाषा)
नेवारी भाषा काठमाडौं उपत्यकाका आदिवासी समुदायको प्रमुख भाषा हो। यस भाषा लेख्न ‘रञ्जना लिपि’ प्रयोग गरिन्छ। नेवार समुदायका धार्मिक ग्रन्थ, जात्रा, तथा परम्परागत संस्कृतिका अभिलेखहरू नेवारी भाषामै लेखिएका पाइन्छन्।
नेपाली (राष्ट्रिय तथा प्रशासनिक भाषा)
नेपाली नेपालभर प्रयोग हुने आधिकारिक भाषा हो। सरकारी प्रशासन, शिक्षा, सञ्चारमाध्यम, तथा सार्वजनिक सेवा क्षेत्रका लागि नेपाली प्रमुख भाषा मानिन्छ।
तमाङ भाषा
तमाङ समुदायको प्रमुख भाषा तमाङ हो। यो भाषा काठमाडौं उपत्यकाको आसपासका क्षेत्रहरूमा व्यापक रूपमा प्रयोग गरिन्छ। बौद्ध धर्मसँग सम्बन्धित परम्परागत पाठहरूमा पनि तमाङ भाषाको उल्लेख पाइन्छ।
गुरुङ भाषा
गुरुङ समुदायले बोल्ने प्रमुख भाषा गुरुङ हो। काठमाडौंमा बसोबास गर्ने गुरुङहरूले आफ्नो भाषा तथा संस्कृतिलाई जगेर्ना गरिरहेका छन्।
मगर भाषा
मगर समुदायले बोल्ने मगर भाषामा विभिन्न उपभाषाहरू रहेका छन्। काठमाडौंमा मगर समुदाय बढ्दै गएकाले यो भाषा पनि प्रयोगमा रहेको छ।
मैथिली र भोजपुरी
मधेस क्षेत्रका मैथिली र भोजपुरी भाषी समुदाय काठमाडौंमा व्यापार, व्यवसाय, तथा निर्माण क्षेत्रमा कार्यरत छन्।
अंग्रेजी
काठमाडौंमा अंग्रेजी भाषा शिक्षा, व्यापार, कूटनीति, तथा पर्यटकीय क्षेत्रमा व्यापक रूपमा प्रयोग गरिन्छ। अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार तथा सञ्चारका लागि यो भाषा महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।
अन्य आदिवासी भाषाहरू
काठमाडौंमा राई, लिम्बु, थारु, शेर्पा, भोटे, उर्दू, बंगाली, तथा हिन्दी जस्ता विभिन्न आदिवासी तथा विदेशी भाषाहरू पनि प्रचलित छन्।
धर्म
काठमाडौं धार्मिक सहिष्णुता तथा विविधताको केन्द्र हो। यहाँ विभिन्न धार्मिक सम्प्रदायका मानिसहरू बसोबास गर्छन्।
हिन्दू धर्म
काठमाडौंमा बस्ने अधिकांश मानिसहरू हिन्दू धर्म मान्ने छन्। पशुपतिनाथ मन्दिर, गुह्येश्वरी, सोह्रखुट्टे हनुमान मन्दिर, तथा कुमारी घर जस्ता हिन्दू धार्मिक स्थलहरू यहाँ अवस्थित छन्। इन्द्र जात्रा, गाई जात्रा, कृष्णाष्टमी, दशैं, तथा तिहार जस्ता प्रमुख पर्वहरू धुमधामका साथ मनाइन्छन्।
बौद्ध धर्म
काठमाडौं उपत्यकामा बौद्ध धर्मको महत्वपूर्ण प्रभाव छ। स्वयम्भू स्तूप, बौद्धनाथ स्तूप, कापन गुम्बा, तथा सेतो गुम्बा जस्ता बौद्ध धर्मका पवित्र स्थलहरू यहाँ छन्। नेवार समुदायमा बौद्ध हिन्दू मिश्रित परम्परा प्रचलित छ।
इस्लाम धर्म
काठमाडौंमा मुस्लिम समुदाय पनि उल्लेखनीय संख्यामा बसोबास गर्छ। यहाँ जामे मस्जिद, मदरसा, तथा इस्लामिक केन्द्रहरू अवस्थित छन्।
क्रिश्चियन धर्म
हालका वर्षहरूमा काठमाडौंमा इसाई धर्म मान्नेहरूको संख्या उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ। विभिन्न चर्चहरू सञ्चालनमा छन्, जहाँ इसाई धर्मावलम्बीहरूले आफ्नो धार्मिक गतिविधिहरू सञ्चालन गर्छन्।
किराँत धर्म
किराँत धर्म विशेष गरी राई, लिम्बु, सुनुवार, तथा याख्खा समुदायमा प्रचलित छ। यो प्रकृति पूजा गर्ने परम्परामा आधारित धर्म हो। चण्डी पूजा, साकेला, तथा उभौली-उधौली पर्वहरू विशेष महत्त्वका साथ मनाइन्छन्।
अन्य धार्मिक तथा आध्यात्मिक विश्वासहरू
काठमाडौंमा जैन धर्म, सिख धर्म, बहाई धर्म, तथा ओशो अनुयायीहरू पनि सक्रिय छन्।
काठमाडौं धार्मिक, सांस्कृतिक, तथा भाषिक रूपमा अत्यन्त विविधता भएको सहर हो। यहाँ विभिन्न समुदायहरू सद्भावपूर्वक बसोबास गर्दै आएका छन्, जसले यसलाई नेपालकै सांस्कृतिक केन्द्रका रूपमा स्थापित गरेको छ।
हावापानी र भू-उपयोग
हावापानी (जलवायु)
काठमाडौं जिल्ला समुद्र सतहबाट करिब १,३०० मिटरदेखि १,५०० मिटर उचाइमा रहेको उपत्यका हो। यसको जलवायु समशीतोष्ण प्रकारको हुन्छ, जसका कारण यहाँ न अत्यधिक गर्मी पर्छ, न त अत्यधिक चिसो हुन्छ।
गर्मी याम (वैशाख – असोज)
गर्मी महिनामा काठमाडौंको तापक्रम सामान्यतः २०°–३०° सेल्सियसको बीचमा रहन्छ। यस समयमा घाम चर्को लाग्ने भए पनि बिहान-बेलुकीको मौसम अपेक्षाकृत सुखद रहन्छ। कहिलेकाहीं असिना पानी पर्ने सम्भावना पनि रहन्छ।
बर्खा याम (असार – भदौ)
असारदेखि भदौ महिनासम्म काठमाडौंमा धेरै पानी पर्ने गर्छ। यस अवधिमा तापक्रम १८°–२५° सेल्सियसको बीचमा रहन्छ। निरन्तर पानी परेमा सडकहरू जलमग्न हुने, यातायात प्रभावित हुने, र कतिपय स्थानमा बाढी तथा पहिरोको जोखिम समेत देखिने गर्दछ।
जाडो याम (मंसिर – फागुन)
जाडो महिनामा काठमाडौंको तापक्रम शून्य डिग्री सेल्सियससम्म झर्न सक्छ। विशेष गरी बिहान र रातको समयमा अत्यधिक चिसो हुने गर्दछ भने दिउँसो घाम लागेको बेला केही न्यानो महसुस गर्न सकिन्छ। कतिपय दिनहरूमा बाक्लो कुहिरो लाग्ने भएकाले दृश्यता कम हुने समस्या देखा पर्न सक्छ।
बसन्त ऋतु (चैत – वैशाख)
बसन्त ऋतु काठमाडौंको सबैभन्दा रमणीय समय मानिन्छ। यस समयमा तापक्रम १५°–२५° सेल्सियसको बीचमा रहन्छ। वातावरण सुखद हुने, फूलफूल फुल्ने, र मौसम सफा हुने भएकाले यो समय पर्यटनको लागि पनि उपयुक्त मानिन्छ।
समग्र रूपमा काठमाडौंको हावापानी स्वास्थ्यका लागि उपयुक्त मानिन्छ। यहाँको मौसम धेरैलाई अनुकूल लाग्ने गर्दछ, किनकि तापक्रम अत्यधिक उच्च वा न्यून हुँदैन।
भू-उपयोग
काठमाडौं उपत्यकाको भू-उपयोग पछिल्लो समय तीव्र शहरीकरण, औद्योगिकीकरण, तथा ऐतिहासिक सम्पदाहरूको संरक्षणका कारण विभिन्न भागमा विभाजित हुँदै आएको छ। भू-उपयोगका आधारमा उपत्यकालाई विभिन्न क्षेत्रहरूमा वर्गीकरण गर्न सकिन्छ।
आवासीय क्षेत्र
काठमाडौं उपत्यकाको अधिकांश भूभाग घरपालुवा बस्तीले ओगटेको छ। काठमाडौं, ललितपुर, र भक्तपुरको मुख्य भागमा अत्यधिक जनघनत्व भएका शहरी बस्तीहरू छन्। पछिल्ला वर्षहरूमा नयाँ अपार्टमेन्ट, कोलोनीहरू, र एकल घर प्रणालीको विकास पनि तीव्र गतिमा भइरहेको छ।
व्यावसायिक क्षेत्र
काठमाडौं उपत्यकामा विभिन्न स्थानहरू व्यापारिक केन्द्रको रूपमा परिचित छन्। ठमेल, न्युरोड, असन, कालिमाटी, गोंगबु, सुन्धारा, नयाँ बसपार्क लगायतका क्षेत्रहरू प्रमुख व्यापारिक केन्द्रहरू हुन्। यी स्थानहरूमा विभिन्न शपिङ मल, सुपरमार्केट, पसलहरू, र होटेल व्यवसाय अत्यधिक मात्रामा सञ्चालनमा छन्।
औद्योगिक क्षेत्र
काठमाडौंको केही भागहरू औद्योगिक प्रयोजनका लागि प्रयोग गरिएका छन्। बालाजु, टोखा, सतुंगल, तथा भक्तपुर नजिकका क्षेत्रहरूमा ठूला तथा साना उद्योगहरू संचालनमा रहेका छन्। विशेष गरी गार्मेन्ट, धातुजन्य उद्योग, खाद्य उत्पादन उद्योग, तथा निर्माण सामग्री उत्पादन गर्ने उद्योगहरू यस क्षेत्रमा केन्द्रित छन्।
कृषि तथा हरियाली क्षेत्र
तीव्र शहरीकरणका कारण कृषि भूमिको संख्यामा ह्रास आएको भए पनि, काठमाडौं उपत्यकाको केही स्थानहरू अझै पनि कृषिका लागि प्रयोग भइरहेका छन्। कीर्तिपुर, चन्द्रागिरी, टोखा, साँखु जस्ता क्षेत्रमा धान, मकै, तरकारी, तथा फलफूल खेती गरिन्छ। तर, विस्तारै यी क्षेत्रहरू पनि शहरीकरणतर्फ आकर्षित हुँदै गइरहेका छन्।
ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक सम्पदा क्षेत्र
काठमाडौं उपत्यका नेपालकै प्रमुख सांस्कृतिक तथा ऐतिहासिक धरोहरहरूको केन्द्र हो। पशुपतिनाथ, स्वयम्भू, बौद्धनाथ, बसन्तपुर दरबार क्षेत्र, पाटन दरबार क्षेत्र, भक्तपुर दरबार क्षेत्र लगायतका युनेस्को विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत स्थानहरू काठमाडौं उपत्यकामा अवस्थित छन्। यी क्षेत्रहरू नेपालको सांस्कृतिक पहिचानका प्रतिक हुन्।
वन तथा खुला क्षेत्र
काठमाडौं उपत्यकाको वरपर केही हरियाली क्षेत्र तथा संरक्षित वन क्षेत्रहरू छन्। गोकर्ण वन, शिवपुरी-नागार्जुन राष्ट्रिय निकुञ्ज, चन्द्रागिरी वन जस्ता स्थानहरू हरियाली संरक्षण क्षेत्रका रूपमा परिचित छन्। साथै, त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल वरिपरि, सैनिक क्षेत्र, तथा केही सार्वजनिक पार्कहरू खुला स्थानका रूपमा रहेका छन्।
पर्यटन
काठमाडौं जिल्ला नेपालको प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्यहरूमध्ये एक हो। यहाँ ऐतिहासिक, धार्मिक, सांस्कृतिक, प्राकृतिक तथा आधुनिक पर्यटन स्थलहरू छन्। विश्वभरका पर्यटकहरू धार्मिक स्थलहरूको दर्शन गर्न, सांस्कृतिक सम्पदा अवलोकन गर्न, प्रकृतिको सुन्दरता अनुभव गर्न तथा विविध साहसिक गतिविधिमा संलग्न हुन काठमाडौं आउने गर्छन्।
ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक पर्यटन
काठमाडौं उपत्यका नेपालको सांस्कृतिक केन्द्र हो। यहाँ प्राचीन मठ-मन्दिर, दरबार, स्तूप, गुम्बा तथा अन्य महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक स्थलहरू छन्।
प्रमुख ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक स्थलहरू:
- बसन्तपुर दरबार स्क्वायर: बसन्तपुर दरबार स्क्वायर, जुन हनुमान ढोका दरबार स्क्वायर नामले पनि परिचित छ, काठमाडौंका मल्ल तथा शाह राजाहरूको ऐतिहासिक दरबार क्षेत्र हो। यो क्षेत्र युनेस्को विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत छ। यहाँ मल्लकालीन तथा शाहकालीन दरबारहरूको संग्रह रहेको छ, जसमा अद्वितीय काष्ठकला तथा मूर्तिकलाको उत्कृष्ट नमूना पाइन्छ। हनुमान ढोका दरबारभित्र प्राचीन राजसी महलहरू अवस्थित छन्। यस दरबार क्षेत्रमा नौताले दरबार समेत रहेको छ, जुन सातौँ शताब्दीमा निर्माण गरिएको अनुमान गरिन्छ। यस क्षेत्रको अर्को आकर्षण जगन्नाथ मन्दिर हो, जसको काष्ठकला विशेष रूपमा चर्चित छ। साथै, यहाँ कृष्ण मन्दिर, तलेजु भवानी मन्दिर तथा अन्य महत्वपूर्ण धार्मिक संरचनाहरू पनि रहेका छन्, जसले बसन्तपुर दरबार स्क्वायरलाई ऐतिहासिक, सांस्कृतिक तथा धार्मिक दृष्टिले अझ महत्वपूर्ण बनाएको छ।
- स्वयम्भू महाचैत्य : स्वयम्भू महाचैत्य काठमाडौं उपत्यकाको सबैभन्दा पुरानो तथा पवित्र बौद्ध धार्मिक स्थल हो, जसको निर्माण करिब २,५०० वर्ष पहिले गरिएको मानिन्छ। स्तूपको शीर्षमा बुद्धको ज्ञानको प्रतीक विशाल आँखाहरू कुँदिएका छन्, जसले ज्ञान र जागरणको प्रतीकत्व दर्शाउँछ। यो स्थल "मन्की टेम्पल" नामले पनि परिचित छ, किनभने यहाँ धेरै बाँदरहरू पाइन्छन्। बिहान सबेरै ध्यान गर्ने, योग अभ्यास गर्ने तथा सूर्योदय अवलोकन गर्न आउनेहरूको भीड लाग्ने गर्दछ। साथै, स्वयम्भू महाचैत्यबाट काठमाडौं उपत्यकाको सुन्दर दृश्य अवलोकन गर्न सकिन्छ, जसले पर्यटकहरूलाई अझ आकर्षित गर्छ।
- बौद्ध चैत्य: नेपालकै सबैभन्दा ठूलो तथा विश्वकै भव्य बौद्ध स्तूपहरूमध्ये एक बौद्ध चैत्य तिब्बती बौद्ध धर्मावलम्बीहरूको लागि अति महत्वपूर्ण तीर्थस्थल हो। स्तूपको विशाल गोलाकार संरचना बुद्धका पवित्र शिक्षाहरूको प्रतीक मानिन्छ। यसका वरिपरि विभिन्न गुम्बाहरू, ध्यान केन्द्रहरू तथा बौद्ध धर्मसँग सम्बन्धित पसलहरू रहेका छन्। यहाँका प्रार्थना झन्डाहरू, घुमाइने प्रार्थना पाटीहरू (मणि चक्र) विशेष आकर्षणका रूपमा रहेका छन्। प्रत्येक वर्ष बौद्ध धर्मावलम्बीहरूको मुख्य पर्व ल्होसार विशेष भव्य रूपमा मनाइन्छ, जसले यस क्षेत्रको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्वलाई अझ वृद्धि गर्छ।
- कुमारी घर: कुमारी घर काठमाडौंको ऐतिहासिक सम्पदाभित्र पर्दछ, जहाँ सजीव देवी कुमारी बस्ने गर्छिन्। हिन्दू तथा बौद्ध परम्परामा पूजनीय कुमारीलाई जीवित देवी मानिन्छ, जसले विशेष अवसरहरूमा दर्शन तथा आशीर्वाद दिने परम्परा रहेको छ। मल्लकालमा निर्मित यो दरबारनुमा संरचना उत्कृष्ट काष्ठकलाले सजिएको छ। हरेक वर्ष कुमारी जात्रालगायतका विशेष पर्वहरूमा देवी कुमारीको दर्शन गर्ने अवसर पाइन्छ, जसले काठमाडौं उपत्यकाको सांस्कृतिक र धार्मिक महत्त्वलाई झल्काउँछ।
- रानीपोखरी:रानीपोखरी काठमाडौंको केन्द्रमा अवस्थित ऐतिहासिक पोखरी हो, जुन राजा प्रताप मल्लले आफ्नी रानीको सम्झनामा निर्माण गराएका थिए। पोखरीको बीचमा बाल गोपालेश्वर मन्दिर अवस्थित छ, जुन विशेष गरी तिहारको भाइटीकाको दिन मात्र सर्वसाधारणका लागि खोलिन्छ। पुनर्निर्माणपछि पोखरीको ऐतिहासिक महत्व झन् बढेको छ, जसले काठमाडौंको सांस्कृतिक सम्पदालाई अझ आकर्षक बनाएको छ।
- धरहरा (भीमसेन स्तम्भ): धरहरा काठमाडौंको ऐतिहासिक स्तम्भ हो, जुन मूल रूपमा भीमसेन थापाले १८३२ मा निर्माण गरेका थिए। भूकम्पले क्षति पुर्याएपछि नयाँ धरहरा पुनर्निर्माण गरिएको छ, जसलाई पर्यटकहरूका लागि खुला गरिएको छ। यो स्तम्भबाट काठमाडौं उपत्यकाको सुन्दर दृश्यावलोकन गर्न सकिन्छ। नेपालका ऐतिहासिक तथा वास्तुकलाका स्मारकहरूमध्ये धरहरा एक महत्वपूर्ण सम्पदा मानिन्छ।
धार्मिक तथा आध्यात्मिक पर्यटन
काठमाडौं हिन्दू तथा बौद्ध धर्मका विभिन्न पवित्र स्थलहरूको केन्द्र हो। तीर्थयात्रीहरू वर्षभरि नै यी स्थानहरूमा आउने गर्छन्।
प्रमुख धार्मिक स्थलहरू:
- पशुपतिनाथ मन्दिर:पशुपतिनाथ मन्दिर हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको लागि सर्वोच्च तीर्थस्थल मानिन्छ। यो मन्दिर काठमाडौं उपत्यकाको बागमती नदीको किनारमा अवस्थित छ। भगवान् शिवलाई समर्पित यस मन्दिरलाई युनेस्को विश्व सम्पदा सूचीमा समेत सूचीकृत गरिएको छ। मन्दिरको मुख्य शिवलिंग अत्यन्तै पूजनीय मानिन्छ र यहाँ हिन्दू धर्मावलम्बीहरू मात्र प्रवेश गर्न पाउँछन्।
- बुढानीलकण्ठ मन्दिर: बुढानीलकण्ठ मन्दिर काठमाडौं उपत्यकाको उत्तर भागमा अवस्थित भगवान् विष्णुको एक प्रमुख तीर्थस्थल हो। यो मन्दिर विशेष रूपमा जलनारायण मन्दिरको रूपमा पनि परिचित छ। मन्दिरको मुख्य आकर्षण पानीको कुण्डमा अवस्थित ५ मिटर लामो शेषशय्यामा सुतेका भगवान् विष्णुको मूर्ति हो, जसलाई शेषनागका एघार फणाले छोपेको देख्न सकिन्छ, जसले भगवान् विष्णुको दिव्य स्वरूपलाई झल्काउँछ। करिब १,५०० वर्ष पुरानो मानिने यो मूर्ति लिच्छवि वंशका राजाहरूले स्थापना गरेको भनाइ छ। किंवदन्ती अनुसार नेपालका राजाहरूले यदि यो मूर्तिको दर्शन गरेमा अनिष्ट हुने विश्वास गरिन्थ्यो, त्यसैले उनीहरूले यस मन्दिरको दर्शन गर्दैनथे। हरेक वर्ष हरिबोधिनी एकादशीका दिन भगवान् विष्णुको विशेष पूजाआजा गरिन्छ, जसमा ठूलो संख्यामा भक्तजनको उपस्थित हुन्छ। बुढानीलकण्ठ मन्दिर धार्मिक, ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व बोकेको एक अनुपम धरोहर हो, जहाँ दर्शन गर्न आउने भक्तजनहरू भगवान् विष्णुको कृपा प्राप्त गर्ने विश्वास राख्छन्।
- दक्षिणकाली मन्दिर: दक्षिणकाली मन्दिर काठमाडौं उपत्यकाको दक्षिण भागमा अवस्थित शक्तिस्वरूपा देवी कालीको प्रमुख तीर्थस्थल हो। यो मन्दिर विशेष रूपमा बलि प्रथाका लागि प्रसिद्ध छ, जहाँ भक्तजनहरू विशेष गरी मंगलबार र शनिबार बोका, कुखुरा आदि बलि चढाउने परम्परा पालना गर्छन्। १७ औं शताब्दीतिर राजा प्रताप मल्लले यो मन्दिरको निर्माण गराएको विश्वास गरिन्छ। चारैतिर हरियाली पहाडहरूले घेरिएको यो मन्दिर प्राकृतिक र आध्यात्मिक शान्तिको केन्द्र मानिन्छ। विशेष गरी दशैँ पर्वका बेला यहाँ भक्तजनहरूको ठूलो भीड लाग्छ। दक्षिणकाली मन्दिरलाई रक्षा, शक्ति, तथा इच्छा पूर्तिको लागि पूजा गर्ने स्थलका रूपमा लिइन्छ, जसले यसलाई धार्मिक तथा सांस्कृतिक रूपमा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण बनाएको छ
- काल भैरव मन्दिर:काल भैरव मन्दिर काठमाडौं दरबार स्क्वायर क्षेत्रमा अवस्थित एक ऐतिहासिक तथा धार्मिक रूपमा महत्त्वपूर्ण स्थल हो। यो मन्दिर शक्तिशाली तथा उग्र स्वरूप भएका भगवान् शिवको अवतार काल भैरवको विशाल मूर्तिका लागि प्रसिद्ध छ। मूर्ति करिब १२ फिट अग्लो छ, जसलाई मल्ल राजा प्रताप मल्लले १७ औं शताब्दीतिर स्थापना गरेको मानिन्छ। यो मूर्ति एकै ढुंगाबाट कुँदिएको छ र काल भैरवको उग्र रूपलाई झल्काउने गर्छ। जनविश्वासअनुसार, सत्य बोल्न बाध्य पार्ने शक्ति रहेको यो मूर्तिलाई झूटो बोल्नेलाई दण्ड दिने देवताको रूपमा पनि लिइन्छ। विशेष गरी दशैँ तथा अन्य धार्मिक पर्वहरूमा यहाँ विशेष पूजा गरिन्छ। काल भैरव मन्दिर हिन्दू तथा बौद्ध धर्मावलम्बीहरूको आस्थाको केन्द्र मात्र नभई काठमाडौंको ऐतिहासिक सम्पदाको एक महत्वपूर्ण अंश पनि हो।
- श्री घ्याल्चोक गुम्बा: श्री घ्याल्चोक गुम्बा नेपालको एक महत्वपूर्ण बौद्ध गुम्बा हो, जसले धार्मिक, सांस्कृतिक तथा आध्यात्मिक महत्त्व बोकेको छ। यो गुम्बा विशेष रूपमा ध्यान, पूजापाठ तथा बौद्ध शिक्षाका लागि परिचित छ। गुम्बाको वास्तुकला परम्परागत तिब्बती बौद्ध शैलीमा निर्मित छ, जसमा रंगीचंगी प्रार्थना झन्डाहरू, आकर्षक मूर्तिहरू तथा भित्ते चित्रहरू देख्न सकिन्छ। यहाँ लामा गुरुहरूले बौद्ध धर्मको ज्ञान तथा साधनाका विषयमा शिक्षा दिने गर्छन्। विशेष गरी बौद्ध पर्वहरू, ल्होसार तथा गुरु रिन्पोछे सम्बन्धी विशेष पूजा तथा कार्यक्रमहरू यहाँ आयोजना गरिन्छ। शान्त वातावरण, सुन्दर दृश्य तथा आध्यात्मिक शुद्धताको कारण यो गुम्बा धार्मिक अन्वेषकहरू, पर्यटकहरू तथा साधकहरूको प्रमुख गन्तव्य बनेको छ।
- काठमाडौं गुम्बा (सेतो गुम्बा): काठमाडौं गुम्बा, जुन सेतो गुम्बा (White Gumba) भनेर पनि चिनिन्छ, काठमाडौंको उत्तरपश्चिम भागमा अवस्थित एक प्रमुख बौद्ध धार्मिक स्थल हो। यो गुम्बा प्राकृतिक सुन्दरताले भरिएको शान्त स्थानमा रहेको छ, जहाँबाट काठमाडौं उपत्यकाको मनोरम दृश्यावलोकन गर्न सकिन्छ। परम्परागत तिब्बती बौद्ध वास्तुकलामा निर्मित यस गुम्बामा आकर्षक भित्ते चित्रहरू, बुद्ध मूर्तिहरू तथा प्रार्थना झन्डाहरू सजाइएको हुन्छ। यहाँ ध्यान, योग तथा बौद्ध धर्म सम्बन्धी अध्ययन-अध्यापनको सुविधा उपलब्ध छ। विशेष गरी सप्ताहन्त तथा बौद्ध पर्वहरूमा दर्शनार्थी तथा पर्यटकहरूको उल्लेखनीय भीड लाग्ने गर्छ। सेतो गुम्बा आध्यात्मिक शान्ति, प्राकृतिक सुन्दरता तथा धार्मिक अध्ययनका लागि उपयुक्त स्थल भएकाले आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकहरूका लागि लोकप्रिय गन्तव्य बनेको छ।
प्राकृतिक तथा साहसिक पर्यटन
काठमाडौं जिल्लामा प्राकृतिक सौन्दर्य तथा साहसिक गतिविधिहरूको अनुभव लिन सकिन्छ।
प्राकृतिक तथा साहसिक गतिविधिका गन्तव्यहरू:
- शिवपुरी नागार्जुन राष्ट्रिय निकुञ्ज:शिवपुरी नागार्जुन राष्ट्रिय निकुञ्ज काठमाडौं उपत्यकाको उत्तरी भागमा अवस्थित एक महत्वपूर्ण संरक्षित क्षेत्र हो। २००२ मा राष्ट्रिय निकुञ्ज घोषित गरिएको यस क्षेत्रले काठमाडौं, नुवाकोट, सिन्धुपाल्चोक, र धादिङ जिल्लाका केही भूभाग समेट्छ। करिब १५९ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफल ओगटेको यो निकुञ्ज जैविक विविधताले भरिपूर्ण छ। यहाँ लालमुनिया, चिल, कालिज, लगायतका दुर्लभ चराहरू पाइन्छन् भने बाघ, चितुवा, भालु, घोरल जस्ता वन्यजन्तुहरू पनि अवलोकन गर्न सकिन्छ। शिवपुरी डाँडाबाट काठमाडौं उपत्यकाको मनमोहक दृश्य देख्न सकिन्छ, जसले पर्यटक तथा पदयात्रीहरूलाई आकर्षित गर्छ। धार्मिक रूपमा पनि यो स्थान महत्वपूर्ण मानिन्छ, किनकि यहाँ बग्ने बाग्मती नदीको उद्गम स्थल रहेको छ। प्राकृतिक सौन्दर्य, जैविक विविधता, र पदयात्राका लागि उपयुक्त वातावरण भएकाले शिवपुरी नागार्जुन राष्ट्रिय निकुञ्ज पर्यटकहरूका लागि आकर्षक गन्तव्य बनेको छ।
- चन्द्रागिरी हिल्स: चन्द्रागिरी हिल्स काठमाडौं उपत्यकाको दक्षिण-पश्चिम भागमा अवस्थित एक प्रसिद्ध पर्यटकीय गन्तव्य हो। यो स्थान समुद्री सतहबाट करिब २,५५० मिटरको उचाइमा रहेको छ र यहाँबाट काठमाडौं उपत्यकाको साथै मनोरम हिमालय श्रृंखलाको दृश्यावलोकन गर्न सकिन्छ। इतिहासअनुसार, राजा पृथ्वीनारायण शाहले पहिलो पटक यहीँबाट काठमाडौं उपत्यकालाई हेरेर नेपाल एकीकरणको संकल्प लिएका थिए।
चन्द्रागिरी हिल्सको मुख्य आकर्षणहरूमा केबल कार यात्रा, भालेश्वर महादेव मन्दिर, मनोरम पदमार्गहरू, तथा हिमालय दृश्यावलोकन प्लेटफर्म पर्दछन्। केबल कारमार्फत थानकोटबाट करिब १० मिनेटमै चन्द्रागिरीको शिखरमा पुग्न सकिन्छ, जसले यात्रुहरूलाई द्रुत र रोमाञ्चक अनुभव दिन्छ। यहाँ रिसोर्ट, रेस्टुरेन्ट, तथा मनोरञ्जन पार्कजस्ता सुविधा पनि उपलब्ध छन्, जसले यो गन्तव्यलाई पारिवारिक भ्रमण, हाइकिङ, र अध्यात्मिक यात्राका लागि उपयुक्त बनाएको छ।
- फुलचोकी हिल: फुलचोकी हिल काठमाडौं उपत्यकाको सबैभन्दा अग्लो पहाड हो, जसको उचाइ समुद्री सतहबाट करिब २,७६२ मिटर रहेको छ। यो ललितपुर जिल्लाको दक्षिणपूर्वी भागमा अवस्थित छ र प्रकृति प्रेमीहरू, हाइकिङ पारखीहरू तथा चराचर विशेषज्ञहरूका लागि लोकप्रिय गन्तव्य हो।
फुलचोकीको शिखरबाट काठमाडौं उपत्यकाको सुन्दर दृश्य, लाङटाङ, गणेश, गौरीशंकर, अन्नपूर्ण तथा एवरेस्ट हिमशृंखला समेत अवलोकन गर्न सकिन्छ। यो क्षेत्र जैविक विविधताले भरिपूर्ण छ, जहाँ विभिन्न प्रजातिका चरा, वनस्पति तथा जंगली जनावर पाइन्छन्।
यहाँ प्रसिद्ध फुलचोकी मन्दिर रहेको छ, जुन हिन्दू धर्मावलम्बीहरूका लागि पवित्र स्थल मानिन्छ। विशेष गरी चैत्र पूर्णिमाका दिन यहाँ ठूलो मेला लाग्छ।
फुलचोकी हिल हाइकिङ तथा साइकल यात्राका लागि पनि उत्तिकै लोकप्रिय छ। गोदावरीबाट शुरु हुने हाइकिङ मार्ग घना जंगल, सुन्दर परिदृश्य, र शान्त वातावरणले भरिपूर्ण छ। हिउँद ऋतुमा यहाँ हिमपात समेत हुने भएकाले यो अझ रमणीय देखिन्छ।
- गोकर्ण वन: (गोकर्णेश्वर वन) काठमाडौं उपत्यकाको उत्तरपूर्वी भागमा अवस्थित घना जङ्गल क्षेत्र हो, जसलाई ऐतिहासिक तथा प्राकृतिक रूपमा महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। यो क्षेत्र विशेष रूपमा गोकर्णेश्वर मन्दिरको लागि प्रसिद्ध छ, जुन भगवान् शिवको एक प्रमुख तीर्थस्थल हो।
गोकर्ण वन जैविक विविधताले भरिपूर्ण क्षेत्र हो, जहाँ विभिन्न प्रकारका वनस्पति, चराचर तथा जङ्गली जनावर पाइन्छन्। यहाँ हरिण, बाँदर, बँदेल लगायतका वन्यजन्तु अवलोकन गर्न सकिन्छ। यो स्थान प्रकृतिप्रेमी, हाइकिङ गर्ने पर्यटकहरू तथा ध्यान तथा योग साधना गर्न चाहनेहरूका लागि उपयुक्त गन्तव्य हो।
यस क्षेत्रभित्र ऐतिहासिक महत्त्व बोकेको गोकर्ण रिसोर्ट तथा राष्ट्रिय निकुञ्ज क्षेत्र पनि पर्छ, जहाँ शाही शिकार खेल्ने थलोका रूपमा प्रयोग भएको इतिहास छ।
गोकर्ण वन शान्त वातावरण, हरियाली तथा धार्मिक महत्त्वको कारण काठमाडौं उपत्यकाको व्यस्त जीवनशैलीबाट टाढा विश्राम गर्ने उत्कृष्ट स्थानमध्ये एक मानिन्छ।
- थानकोट, नागार्जुन, टोखाल: थानकोटबाट सुरु हुने यो हाइकिङ मार्ग काठमाडौं उपत्यकाको पश्चिम भाग हुँदै नागार्जुन जङ्गल पार गरेर टोखालसम्म पुग्छ। यो मार्ग प्राकृतिक सौन्दर्य, हरियाली जंगल, वन्यजन्तु अवलोकन, तथा काठमाडौं उपत्यकाको मनोरम दृश्यको लागि निकै लोकप्रिय छ। थानकोटबाट सुरु भएपछि नागार्जुन जङ्गलतर्फ उकालो यात्रा गरिन्छ। यो जंगल शिवपुरी-नागार्जुन राष्ट्रिय निकुञ्जअन्तर्गत पर्दछ, जहाँ जैविक विविधता, जङ्गली जनावर, र सुन्दर दृश्य अवलोकन गर्न सकिन्छ। हाइकिङको क्रममा नागार्जुन जङ्गलको उच्च स्थानमा रहेको जमाचो स्तुपा तथा व्यू टावरमा पुग्न सकिन्छ, जहाँबाट काठमाडौं उपत्यकाको अनुपम दृश्य अवलोकन गर्न सकिन्छ। नागार्जुन जङ्गल पार गरेपछि उत्तरतर्फ अवस्थित टोखाल पुगिन्छ, जुन प्राकृतिक तथा ग्रामीण वातावरणले भरिपूर्ण सुन्दर गन्तव्य हो।
- सुनधारा, गोंगबु, र ठमेल: सुनधारा, गोंगबु, र ठमेल काठमाडौंका मुख्य क्षेत्रहरू हुन्, जहाँ पर्यटकहरूका लागि विभिन्न स्तरका होटल, लज, र रेस्टुरेन्टहरू उपलब्ध छन्। सुनधारा काठमाडौंको केन्द्रमा अवस्थित क्षेत्र हो, जहाँ नेपाली, भारतीय, तथा अन्तर्राष्ट्रिय परिकारहरू उपलब्ध गराउने विभिन्न स्तरीय होटलहरू पाइन्छन्। यो क्षेत्र सुविधाजनक स्थानमा रहेकोले व्यवसायिक तथा पर्यटकीय यात्रुहरूका लागि उपयुक्त मानिन्छ। गोंगबु, विशेष गरी नयाँ बसपार्क क्षेत्र, बजेटमैत्री लजहरू र स्थानीय परिकार प्रदान गर्ने रेस्टुरेन्टहरूको लागि परिचित छ। लामो यात्राका लागि आउने तथा जाने यात्रुहरूका लागि यहाँ सुलभ मूल्यमा बसोबास तथा खानपानको व्यवस्था पाइन्छ। ठमेल भने काठमाडौंको प्रमुख पर्यटकीय केन्द्र हो, जहाँ उच्चस्तरीय होटल, गेस्टहाउस, तथा विभिन्न किसिमका रेस्टुरेन्ट, क्याफे, र बारहरू अवस्थित छन्। ठमेलमा नेपाली, तिब्बती, भारतीय, चाइनिज, इटालियन तथा अन्य अन्तर्राष्ट्रिय परिकारहरू उपलब्ध छन्। साथै, ठमेलको रात्री जीवन, लाइभ म्युजिक, तथा सांस्कृतिक कार्यक्रमहरूले पर्यटकहरूलाई आकर्षित गर्छ। हालै, ठमेलस्थित ठमेल इको रिसोर्ट परिसरमा ‘द गोल्डेन थाली’ नामक रेस्टुरेन्ट सञ्चालनमा आएको छ, जसले ठेट नेपाली परिकारहरू उपलब्ध गराउँछ। यी क्षेत्रहरूमा रेस्टुरेन्ट तथा लजहरूको विस्तृत जानकारीका लागि अनलाइन समीक्षा साइटहरू, स्थानीय निर्देशिका, वा प्रत्यक्ष भ्रमण गर्नु उपयुक्त हुन्छ।
व्यावसायिक तथा सम्मेलन पर्यटन
काठमाडौं नेपालकै व्यापारिक तथा औद्योगिक गतिविधिहरूको केन्द्र हो। यहाँ विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन, गोष्ठी तथा व्यापार मेला आयोजना हुने गर्छन्।
व्यावसायिक स्थलहरू:
- भृकुटीमण्डप प्रदर्शनी केन्द्र: विभिन्न राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय प्रदर्शनीहरू सञ्चालन हुने प्रमुख स्थल।
- सोल्टी क्राउन प्लाजा, हायात, मेरियट होटलहरू: अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन तथा गोष्ठीका लागि उपयुक्त स्थानहरू।
- नेपाल पर्यटन बोर्ड: नेपालमा पर्यटन प्रवर्द्धन गर्ने प्रमुख संस्था।
चलचित्र तथा सांगीतिक पर्यटन
काठमाडौं नेपाली चलचित्र उद्योगको केन्द्र हो। यहाँ विभिन्न चलचित्र छायांकन हुने गर्दछ। साथै, सांगीतिक कार्यक्रम, कन्सर्ट तथा अन्य सांस्कृतिक गतिविधिहरू नियमित रूपमा आयोजना गरिन्छन्।
सांगीतिक तथा चलचित्र स्थलहरू:
- ठमेल, दरबारमार्ग, झम्सिखेल: लाइभ म्युजिक, सांगीतिक प्रस्तुति तथा आधुनिक मनोरञ्जनका लागि प्रसिद्ध स्थानहरू।
- नेपाल चलचित्र विकास बोर्ड: नेपाली चलचित्र उद्योगको व्यवस्थापन तथा प्रवर्द्धन गर्ने संस्था।
- नेप्लिज फिल्म स्टुडियोहरू: चलचित्र निर्माण तथा छायांकन स्थल।
स्थानीय खाना तथा सांस्कृतिक अनुभव
काठमाडौंको पर्यटन अनुभव नेपाली परम्परागत खानाका स्वाद बिना अपूरो हुन्छ।
परम्परागत नेपाली खानाका परिकारहरू:
- नेवारी परिकारहरू: म:म, चटामरी, सेलरोटी, य:मरी, बारा।
- ठमेल तथा दरबारमार्ग: अन्तर्राष्ट्रिय तथा नेपाली खानाका उत्कृष्ट स्थानहरू।
- नेवारी भोज: जात्रा तथा विशेष अवसरमा नेवारी परिकारहरूको स्वाद लिन सकिन्छ।
- स्वदेशी तथा विदेशी परिकारहरू: काठमाडौंमा स्थानीयदेखि अन्तर्राष्ट्रिय व्यञ्जन उपलब्ध छन्, जस्तैः थाई, जापानी, इटालियन, चिनियाँ, तथा भारतीय खाना।
शिक्षा र स्वास्थ्य
काठमाडौं नेपालकै प्रमुख शैक्षिक तथा स्वास्थ्य केन्द्रको रूपमा विकसित भइसकेको छ। देशभरबाट विद्यार्थीहरू उच्च शिक्षा हासिल गर्न र बिरामीहरू गुणस्तरीय उपचार सेवाका लागि काठमाडौं आउने गर्छन्। यहाँ विद्यालयदेखि लिएर विश्वविद्यालय र प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रदेखि लिएर सुपर स्पेसलिटी अस्पतालसम्मका सुविधा उपलब्ध छन्।
शिक्षा क्षेत्र
काठमाडौं शिक्षाको केन्द्र हो, जहाँ सरकारी तथा निजी शैक्षिक संस्थाहरू सञ्चालनमा छन्। यहाँ प्राथमिक शिक्षा, माध्यमिक शिक्षा, कलेज तहदेखि लिएर विश्वविद्यालय तहसम्मको अध्ययन गर्न सकिने विभिन्न विकल्पहरू उपलब्ध छन्।
विद्यालय शिक्षा
काठमाडौंमा सरकारी तथा निजी विद्यालयहरू प्रशस्त मात्रामा रहेका छन्। यी विद्यालयहरूले नेपाल सरकारद्वारा तोकिएको पाठ्यक्रमका साथै अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका पाठ्यक्रमहरू (IB, A-Level, CBSE, ICSE आदि) पनि प्रदान गर्छन्। सरकारी विद्यालयहरूमा त्रिभुवन आदर्श विद्यालय, पद्मकन्या विद्यालय, दरबार हाई स्कूल, सिद्धार्थ वनस्थली विद्यालय, र महेन्द्ररत्न विद्यालय प्रमुख छन्। निजी तथा अन्तर्राष्ट्रिय विद्यालयहरूमा Rato Bangala School, Lincoln School, Ullens School, GEMS School, Kathmandu International Study Centre (KISC), The British School Kathmandu, र Premier International IB World School जस्ता विद्यालयहरू लोकप्रिय छन्। यी विद्यालयहरूले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको गुणस्तरीय शिक्षा प्रदान गर्दै आएका छन्।
उच्च शिक्षा र विश्वविद्यालयहरू
काठमाडौं नेपालका प्रमुख विश्वविद्यालयहरू तथा उच्च शिक्षण संस्थाहरूको केन्द्र हो। विभिन्न संकाय र विषयहरूमा विशेषज्ञता हासिल गर्न चाहने विद्यार्थीहरू यहाँका विश्वविद्यालय र कलेजहरूमा अध्ययन गर्न आउँछन्। प्रमुख विश्वविद्यालयहरूमा त्रिभुवन विश्वविद्यालय (TU), काठमाडौं विश्वविद्यालय (KU), पोखरा विश्वविद्यालय (PU), र पूर्वाञ्चल विश्वविद्यालय (Purbanchal University) रहेका छन्। यी विश्वविद्यालयहरूले चिकित्सा, इन्जिनियरिङ, व्यवस्थापन, विज्ञान, कानुन, समाजशास्त्र, सूचना प्रविधि लगायतका विषयहरूमा नेपालकै उत्कृष्ट उच्च शिक्षा प्रदान गर्दै आएका छन्।
प्रमुख कलेजहरू
काठमाडौंमा विभिन्न संकायका लागि उच्च शिक्षालयहरू छन्। इन्जिनियरिङ अध्ययनका लागि पुल्चोक इन्जिनियरिङ क्याम्पस (IOE, TU), काठमाण्डौ इन्जिनियरिङ कलेज (KEC), Advanced College of Engineering and Management, Himalayan College of Engineering, र Acme Engineering College प्रमुख छन्। व्यवस्थापन र मानविकी संकायका लागि Kathmandu University School of Management (KUSOM), Ace Institute of Management, SAIM College, NCCS College, र Global College of Management चर्चित छन्। चिकित्सा शिक्षा प्रदान गर्ने कलेजहरूमा त्रिभुवन विश्वविद्यालय शिक्षण अस्पताल (IOM, TU), नेपाल मेडिकल कलेज (NMC), काठमाण्डौ मेडिकल कलेज (KMC), पाटन स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान (PAHS), र नेपालगंज मेडिकल कलेज (Kathmandu Branch) प्रमुख छन्। कानूनी शिक्षाका लागि नेपाल कानूनी शिक्षा प्रतिष्ठान (Nepal Law Campus, TU) र Kathmandu School of Law (KSL) महत्त्वपूर्ण छन्।
स्वास्थ्य क्षेत्र
काठमाडौं स्वास्थ्य सेवाको केन्द्र भएकाले नेपालकै उत्कृष्ट अस्पतालहरू यहाँ अवस्थित छन्। सरकारी, निजी तथा सामुदायिक अस्पतालहरूका साथै सुपर स्पेसलिटी अस्पतालहरू पनि सञ्चालनमा छन्।
प्रमुख सरकारी अस्पतालहरू
सरकारी अस्पतालहरूले न्यून शुल्कमा गुणस्तरीय सेवा प्रदान गर्छन्। त्रिभुवन विश्वविद्यालय शिक्षण अस्पताल नेपालको प्रमुख सरकारी शिक्षण अस्पताल हो। वीर अस्पताल नेपालकै सबैभन्दा पुरानो सरकारी अस्पताल हो। पाटन अस्पताल, शुक्रराज ट्रपिकल तथा सरुवा रोग अस्पताल (टेकु), प्रसूति गृह (थापाथली), र बिरेन्द्र सैनिक अस्पताल प्रमुख सरकारी अस्पतालहरू हुन्। यी अस्पतालहरूमा उपचारका लागि देशभरबाट बिरामीहरू आउने गर्छन्।
प्रमुख निजी तथा सामुदायिक अस्पतालहरू
काठमाडौंका निजी अस्पतालहरूले अत्याधुनिक प्रविधि र विशेषज्ञ डाक्टरहरूद्वारा उच्चस्तरीय सेवा प्रदान गर्छन्। प्रमुख निजी अस्पतालहरूमा ग्राण्डी अन्तर्राष्ट्रिय अस्पताल, नेपाल मेडिकल कलेज, नर्भिक इन्टरनेशनल अस्पताल, सिभिल अस्पताल, ओम अस्पताल रहेका छन्। यी अस्पतालहरूले महँगा तर प्रभावकारी स्वास्थ्य सेवा प्रदान गर्छन्।
विशेष उपचार केन्द्रहरू
काठमाडौंमा विशेष उपचार केन्द्रहरू पनि रहेका छन्, जसले विशेष रोगहरूको उपचार गर्छन्। हाडजोर्नी तथा हड्डी रोगका लागि नेपाल ओर्थोपेडिक अस्पताल, आँखा उपचारका लागि तिलगंगा आँखा अस्पताल , मुटुरोग उपचारका लागि शहीद गंगालाल हृदय रोग केन्द्र, र क्यान्सर उपचारका लागि भक्तपुर क्यान्सर अस्पताल महत्त्वपूर्ण केन्द्रहरू हुन्।
काठमाडौंमा स्वास्थ्य सेवाको महत्त्व
काठमाडौं जिल्ला नेपालकै स्वास्थ्य सेवाको केन्द्र भएकाले यहाँका अस्पतालहरू विशेष रूपमा महत्त्वपूर्ण छन्। यहाँ उच्चस्तरीय चिकित्सा प्रविधि, अनुभवी तथा योग्य डाक्टरहरू, र सस्तो तथा महँगो उपचारको विभिन्न विकल्प उपलब्ध छन्। सरकारी अस्पतालहरूमा न्यून शुल्कमा उपचार गरिन्छ भने निजी अस्पतालहरूले महँगो सेवा प्रदान गर्छन्। नेपालका मात्र होइन, भारत, चीन तथा अन्य देशका बिरामीहरू पनि काठमाडौंका अस्पतालहरूमा उपचारका लागि आउने गर्छन्।
आर्थिक व्यवसायहरू
काठमाडौं जिल्ला नेपालकै प्रमुख आर्थिक केन्द्र हो, जहाँ विभिन्न व्यवसायिक तथा औद्योगिक गतिविधिहरू सञ्चालनमा छन्। व्यापार, पर्यटन, बैंकिङ, सूचना प्रविधि, उत्पादन तथा सेवामूलक उद्योगहरूको केन्द्रका रूपमा काठमाडौंले मुलुकको आर्थिक विकासमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउँदै आएको छ।
व्यापार तथा व्यवसाय
काठमाडौंमा विभिन्न प्रकारका साना, मझौला तथा ठूला व्यापार व्यवसाय सञ्चालनमा छन्।
- थोक तथा खुद्रा व्यापार: असन, इन्द्रचोक, न्युरोड, बानेश्वर, नयाँ बजार, बालाजु, गोंगबु, कोटेश्वर, कालिमाटी लगायतका क्षेत्रमा थोक तथा खुद्रा व्यापारका लागि प्रसिद्ध बजारहरू छन्।
- सुपरमार्केट तथा सपिङ मल: बिग मार्ट, भाटभटेनी, सिटी सेन्टर, सिभिल मल, लबिम मल आदि ठूला व्यापारिक केन्द्रहरू छन्।
- स्वर्ण तथा गरगहना उद्योग: असन, इन्द्रचोक, तेह्रथुम बजार आदि स्थानहरू सुनचाँदी व्यापारका लागि प्रसिद्ध छन्।
बैंकिङ तथा वित्तीय क्षेत्र
काठमाडौं बैंकिङ तथा वित्तीय संस्थाहरूको प्रमुख केन्द्र हो। नेपालका सबै ठूला बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूको मुख्यालय यहाँ अवस्थित छ।
- केन्द्रीय बैंक: नेपाल राष्ट्र बैंक
- वाणिज्य बैंकहरू: NMB बैंक, Nabil बैंक, NIC Asia बैंक, Global IME बैंक, Siddhartha बैंक आदि।
- वित्तीय संस्था तथा सहकारीहरू: विभिन्न वित्तीय संस्था, लघुवित्त कम्पनी, तथा सहकारी संस्थाहरू काठमाडौंमा क्रियाशील छन्।
पर्यटन तथा आतिथ्य उद्योग
काठमाडौं नेपालको पर्यटन हब हो, जहाँ होटल तथा रेस्टुरेन्ट व्यवसाय अत्यधिक फस्टाएको छ।
- ठमेल, दरबारमार्ग, लाजिम्पाट जस्ता क्षेत्रहरू पर्यटन व्यवसायका लागि प्रसिद्ध छन्।
- होटल तथा रिसोर्टहरू: होटल याक & यति, हायात रिजेन्सी, सोल्टी होटल, मेरियट होटल, अन्नपूर्ण होटल आदि विश्वस्तरीय होटलहरू छन्।
- ट्राभल तथा ट्रेकिङ एजेन्सीहरू: पर्यटन व्यवसायमा आधारित विभिन्न ट्रेकिङ तथा ट्राभल एजेन्सीहरू यहाँ सञ्चालनमा छन्।
उत्पादन तथा निर्माण क्षेत्र
- औद्योगिक क्षेत्रहरू: काठमाडौं जिल्लामा साना तथा मझौला उद्योगहरू सञ्चालनमा छन्। बालाजु औद्योगिक क्षेत्र, टेकु, चाबहिल, स्वयम्भू, लगनखेल क्षेत्रमा उत्पादनमूलक उद्योगहरू छन्।
- निर्माण तथा रियल स्टेट व्यवसाय: काठमाडौंमा अपार्टमेन्ट, कंक्रिट निर्माण, रियल स्टेट व्यवसाय तीव्र रूपमा फस्टाएको छ।
- छापाखाना तथा मिडिया व्यवसाय: विभिन्न पत्रिका, छापाखाना, अनलाइन मिडिया, तथा टेलिभिजन च्यानलहरू काठमाडौंमा सञ्चालित छन्।
सूचना प्रविधि
काठमाडौं सूचना प्रविधिको केन्द्र हो, जहाँ विभिन्न आईटी कम्पनीहरू सञ्चालनमा छन्।
- आईटी पार्कहरू तथा सफ्टवेयर कम्पनीहरू: Deerwalk, Leapfrog, Cotiviti, Fusemachines जस्ता कम्पनीहरू छन्।
- फ्रिलान्स तथा डिजिटल मार्केटिङ: डिजिटल मार्केटिङ, ग्राफिक डिजाइनिङ, वेब डेभलपमेन्ट जस्ता सेवा दिने व्यवसायहरू काठमाडौंमा फस्टाएका छन्।
यातायात तथा ढुवानी सेवा
- सार्वजनिक यातायात: माइक्रोबस, बस, ट्याक्सी, टेम्पोहरू मुख्य यातायातका साधन हुन्।
- ढुवानी तथा कुरियर सेवा: काठमाडौंमा विभिन्न ढुवानी तथा कुरियर कम्पनीहरू जस्तै DHL, FedEx, Nepal Post Office, Aramex आदि सञ्चालनमा छन्।
स्वास्थ्य तथा औषधि व्यवसाय
काठमाडौं स्वास्थ्य सेवाको मुख्य केन्द्र भएकाले अस्पताल तथा औषधि उद्योगले आर्थिक गतिविधिलाई मजबुत बनाएको छ।
- औषधि उत्पादन: काठमाडौंमा औषधि उत्पादक कम्पनीहरू जस्तै Deurali-Janta, Lomus Pharmaceuticals, Nepal Pharmaceuticals, Quest Pharmaceuticals आदि छन्।
- स्वास्थ्य सेवा: अस्पतालहरू तथा क्लिनिकहरूका साथै स्वास्थ्य बीमा, ल्याब सेवा, औषधि बिक्री व्यवसाय अत्यधिक सञ्चालनमा छन्।
यातायात
काठमाडौं नेपालको राजधानी तथा सबैभन्दा व्यस्त सहर भएकाले यहाँको यातायात प्रणाली विशेषगरी सडक, हवाई, तथा रोपवे सेवामा आधारित छ।
सडक यातायात
नेपाल सरकारको आर्थिक सर्वेक्षण २०७७/०७८ अनुसार नेपालभर ३३,५२८ किलोमिटर लम्बाइका सडकहरू रहेका छन्। यी सडकहरूले देशको कृषि, उद्योग, व्यापार, पर्यटन, तथा यातायात क्षेत्रको विकासमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्।
काठमाडौंलाई जोड्ने प्रमुख राजमार्गहरू
काठमाडौं उपत्यकालाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा जोड्ने मुख्य राजमार्गहरू निम्नानुसार छन्:
त्रिभुवन राजमार्ग
त्रिभुवन राजमार्ग नेपालकै पहिलो राजमार्ग हो, जसले काठमाडौंलाई भारतको सीमावर्ती सहर बीरगंजसँग जोड्छ। यस राजमार्गको निर्माणले नेपालको व्यापार, ढुवानी तथा यातायात क्षेत्रमा ठूलो प्रभाव पारेको छ। भारतसँगको मुख्य नाका भएर जाने भएकाले यो मार्ग अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारका लागि निकै महत्वपूर्ण मानिन्छ। ऐतिहासिक रूपमा पनि, यो राजमार्ग नेपालमा यातायात पूर्वाधारको विकासको आधारशिला भएको मानिन्छ, जसले भौगोलिक रूपमा जटिल पहाडी भूभागलाई सहज आवागमनयोग्य बनाएको छ।
पृथ्वी राजमार्ग
काठमाडौंलाई पश्चिम नेपालसँग जोड्ने प्रमुख राजमार्ग पृथ्वी राजमार्ग हो, जसले मुख्यतः पोखरा, बुटवल, नेपालगञ्ज हुँदै महेन्द्रनगरसम्म यातायात सहज बनाएको छ। यो मार्ग नेपालको पश्चिमी भूभागसँग राजधानीको सम्पर्क स्थापित गर्ने मुख्य नसा हो, जसले व्यापार, उद्योग, र पर्यटन क्षेत्रलाई उल्लेखनीय रूपमा प्रवर्द्धन गरेको छ। विशेष गरी पोखरा जस्तो पर्यटकीय गन्तव्यसम्म सहज पहुँच उपलब्ध गराइरहेकोले, यो मार्ग पर्यटन गतिविधिका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ।
अरनिको राजमार्ग
काठमाडौंलाई उत्तरी छिमेकी चीनको तिब्बत क्षेत्रमा जोड्ने मुख्य मार्ग अरनिको राजमार्ग हो, जसले केरुङ हुँदै चीनसँग व्यापार तथा आवागमनलाई सहज बनाउँछ। यो मार्ग नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार र सम्बन्ध विस्तारका लागि रणनीतिक रूपमा महत्वपूर्ण मानिन्छ। साथै, पूर्वी नेपाललाई राजधानीसँग जोड्ने अर्को महत्वपूर्ण मार्ग बीपी राजमार्ग हो, जसले सिन्धुली हुँदै तराई क्षेत्रसम्मको यात्रा छोटो र प्रभावकारी बनाएको छ। यी राजमार्गहरूले नेपालभित्रको यातायात सञ्जाललाई सबल बनाउनुका साथै अन्तरदेशीय व्यापारलाई प्रवर्द्धन गरेका छन्।
बीपी राजमार्ग
बीपी राजमार्ग काठमाडौंलाई पूर्वी नेपालका मुख्य सहरहरू, जस्तै धरान, इटहरी, र विराटनगरसँग जोड्ने छोटो तथा सुगम मार्ग हो। सिन्धुली हुँदै जाने यो मार्ग पूर्वी नेपालका लागि महत्वपूर्ण सम्पर्क मार्ग मानिन्छ, जसले यातायातलाई सहज बनाउनुका साथै व्यापार, पर्यटन, र आर्थिक क्रियाकलापलाई प्रवर्द्धन गर्न योगदान पुर्याएको छ। आधुनिक संरचनाका कारण यो राजमार्ग सुरक्षात्मक, सुन्दर, र सुविधाजनक मानिन्छ, जसले यात्रुलाई रमणीय प्राकृतिक दृश्यका साथ सहज यात्रा अनुभव प्रदान गर्छ।
काठमाडौँ-तराई द्रुत मार्ग (फास्ट ट्र्याक)
निर्माणाधीन राष्ट्रिय गौरवको आयोजना काठमाडौं-तराई द्रुतमार्ग नेपाल सरकारले नेपाली सेनामार्फत निर्माण गरिरहेको उच्च गति मार्ग हो। यो मार्ग काठमाडौंबाट तराई (निजगढ) पुग्न सबैभन्दा छोटो हुने योजना गरिएको छ। रणनीतिक रूपमा अत्यन्तै महत्वपूर्ण मानिने यो द्रुतमार्गले राजधानी र तराईबीचको दूरी तथा यात्रा समयलाई ठूलो मात्रामा घटाउने अपेक्षा गरिएको छ। साथै, व्यापार, उद्योग, तथा यातायातको सहजतालाई प्रवर्द्धन गर्दै आर्थिक समृद्धिमा योगदान पुर्याउने लक्ष्य यस आयोजनाको छ।
सार्वजनिक यातायात प्रणाली
काठमाडौं उपत्यकाभित्रका यात्रुहरूका लागि सार्वजनिक यातायातको प्रमुख साधनहरू निम्नानुसार छन्:
बस सेवा
काठमाडौं उपत्यकाभित्र तथा बाहिर जाने विभिन्न सरकारी तथा निजी बस सेवा उपलब्ध छन्।
साझा बस सेवा – व्यवस्थित, आरामदायी, र निश्चित समय तालिकासहित सञ्चालन।
मेट्रो बस सेवा – काठमाडौंका विभिन्न मार्गहरूमा नियमित रूपमा सञ्चालन हुने बस सेवा।
निजी बस सेवा – विभिन्न कम्पनीहरूले सञ्चालन गर्ने साना तथा ठूला बसहरू।
माइक्रोबस सेवा
छोटो तथा व्यस्त मार्गहरूमा सञ्चालन हुने साना सवारी साधन।
भीडभाड तथा ट्राफिक व्यवस्थापनमा चुनौती।
टेम्पो (इलेक्ट्रिक तथा पेट्रोल)
पर्यावरणमैत्री तथा छोटो दूरीका लागि लोकप्रिय।
महिलाका लागि विशेष गरी सुरक्षित साधनका रूपमा प्रयोग हुने।
ट्याक्सी सेवा
मिटर ट्याक्सी – सरकारले तोकेको भाडादर अनुसार चल्ने ट्याक्सी।
अनलाइन ट्याक्सी सेवा – Pathao, InDriver, Tootle आदि जस्ता सेवा लोकप्रिय।
हवाई यातायात
त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल (TIA)
काठमाडौं उपत्यकामा रहेको नेपालकै प्रमुख अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल।
नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरण (CAAN) द्वारा सञ्चालित।
काठमाडौंको केन्द्रबाट ६ किलोमिटर दूरी मा रहेको छ।
दुई टर्मिनल (आन्तरिक तथा अन्तर्राष्ट्रिय)।
अन्तर्राष्ट्रिय उडान गन्तव्यहरू
त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलबाट निम्न देश तथा शहरहरूमा नियमित उडान सञ्चालन हुन्छ:
एशिया: दिल्ली, मुम्बई, बेङ्गलोर, कोलकाता, ढाका, पारो, ल्हासा, चेङ्दु, ग्वाङ्झाउ, हङकङ, बैङ्कक, क्वालालम्पुर, सिङ्गापुर।
मध्य पूर्व: दुबई, अबु धाबी, दोहा, मस्कट, रियाद।
युरोप: इस्तानबुल।
मुख्य अन्तर्राष्ट्रिय एयरलाइन्सहरू:
नेपाल एयरलाइन्स, कतार एयरवेज, टर्किस एयरलाइन्स, फ्लाई दुबई, एयर अरेबिया, इत्यादि।
आन्तरिक हवाई सेवा
बुद्ध एयर, यती एयरलाइन्स, श्री एयरलाइन्स, नेपाल एयरलाइन्स लगायतका एयरलाइन्सहरूले पोखरा, भरतपुर, जनकपुर, विराटनगर, नेपालगञ्ज, भद्रपुर, सिमरा, भैरहवा आदि गन्तव्यहरूमा नियमित उडान भर्ने गरेका छन्।
रोपवे (रज्जुमार्ग) सेवा
काठमाडौं-हेटौँडा रज्जुमार्ग (रोपवे)
४३ किलोमिटर लामो मालसामान ढुवानीका लागि प्रयोग भएको रोपवे।
प्रतिघण्टा २५ टन सामान बोक्ने क्षमता।
अव्यवस्थित रखरखावका कारण बन्द।
मातातीर्थ-ढोरसिङ रज्जुमार्ग
राणाकालमा निर्माण भएको २२ किलोमिटर लामो रोपवे।
प्रतिघण्टा ८ टन सामान ढुवानी गर्ने क्षमता।
चन्द्रागिरी केबलकार
हाल काठमाडौंको चन्द्रागिरी पहाडमा केबलकार सेवा सञ्चालन।
पर्यटन प्रवर्धनका लागि महत्वपूर्ण।
काठमाडौंको यातायात समस्याहरू तथा समाधान प्रयासहरू
प्रमुख यातायात समस्याहरू
अत्यधिक ट्राफिक जाम – जनसंख्या वृद्धिसँगै सवारीसाधनको चाप बढेको।
सडकको असहज अवस्था – साँघुरा सडकहरू तथा अव्यवस्थित पार्किङ।
अव्यवस्थित सार्वजनिक यातायात – निश्चित समय तालिका तथा नियमहरूको अभाव।
वातावरणीय समस्या – वायु प्रदूषण तथा धुलोको समस्या।
समाधानका प्रयासहरू
स्मार्ट ट्राफिक व्यवस्थापन – डिजिटल ट्राफिक लाइट तथा सीसीटीभी निगरानी।
BRT (Bus Rapid Transit) प्रणाली – बसका लागि विशेष लेन निर्माणको योजना।
मेट्रो रेल परियोजना – काठमाडौंभित्र मेट्रो रेल निर्माणको सम्भाव्यता अध्ययन।
साइकल लेन विस्तार – हरियाली यातायात प्रवर्धन गर्ने प्रयास।
सामाजिक तथा आर्थिक अवस्था
काठमाडौं जिल्ला नेपालको आर्थिक, प्रशासनिक, शैक्षिक, र सांस्कृतिक केन्द्र हो। यहाँको सामाजिक तथा आर्थिक अवस्था अन्य जिल्लाहरूको तुलनामा समृद्ध मानिन्छ।
सामाजिक अवस्था
जनसंख्या र जनसंख्यागत बनावट
काठमाडौं जिल्लाको जनसंख्या नेपालको अन्य जिल्लाहरूको तुलनामा उच्च छ। यहाँ विभिन्न जातजाति, भाषा, धर्म तथा संस्कृतिका मानिसहरू बसोबास गर्छन्। प्रमुख जातीय समूहहरूमा नेवार, बाहुन, क्षेत्री, मगर, गुरुङ, राई, लिम्बु, मधेसी, तथा तामाङहरू पर्दछन्।
शिक्षा र साक्षरता दर
काठमाडौंमा शिक्षाको स्तर उच्च छ। यहाँ राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका विद्यालय, कलेज, र विश्वविद्यालयहरू रहेका छन्। त्रिभुवन विश्वविद्यालय, काठमाडौँ विश्वविद्यालय, तथा नेपाल मेडिकल कलेजजस्ता उच्च शिक्षण संस्थानहरू काठमाडौंमा अवस्थित छन्।
स्वास्थ्य सेवा
काठमाडौंमा अन्य जिल्लाहरूको तुलनामा स्वास्थ्य सेवाको पहुँच राम्रो छ। यहाँ बिर्सिंग, टिचिङ, ग्राण्डी, ओम अस्पताल, पाटन अस्पताल, नागरिक अस्पताल लगायतका ठूला तथा सुविधासम्पन्न अस्पतालहरू रहेका छन्।
संस्कृति र धर्म
काठमाडौंको संस्कृति बहुआयामिक छ। यहाँ हिन्दू, बौद्ध, इसाई, इस्लाम, किराँत आदि धर्मका मानिसहरू बस्छन्। पशुपतिनाथ, स्वयम्भूनाथ, बौद्धनाथ, काष्ठमण्डपजस्ता ऐतिहासिक तथा धार्मिक स्थलहरूले धार्मिक सहिष्णुताको वातावरण निर्माण गरेका छन्।
आर्थिक अवस्था
मुख्य आर्थिक स्रोतहरू
काठमाडौं नेपालको आर्थिक गतिविधिको केन्द्र हो। यहाँ व्यापार, उद्योग, पर्यटन, सूचना प्रविधि, बैंकिङ, शिक्षा तथा सेवा क्षेत्र मुख्य आर्थिक स्रोतहरू हुन्।
कृषि तथा उद्योग
काठमाडौं उपत्यकाको शहरीकरण तीव्र रूपमा बढेकोले कृषि क्षेत्र सिमित हुँदै गएको छ। तर, अर्गानिक खेती तथा व्यावसायिक तरकारी खेती गर्ने प्रवृत्ति बढ्दै गएको छ।
उद्योगका रूपमा लघु तथा घरेलु उद्योग (हस्तकला, ढाका कपडा, थाङ्का पेन्टिङ, मूर्तिकला) तथा साना तथा ठूला उद्योगहरू (सिमेन्ट, फलाम, खाद्य पदार्थ उत्पादन) संचालनमा रहेका छन्।
बैंकिङ तथा वित्तीय संस्था
काठमाडौंमा नेपालको प्रमुख बैंकिङ तथा वित्तीय गतिविधिहरू संचालन हुन्छन्। नेपाल राष्ट्र बैंकको मुख्य कार्यालय यहीँ रहेको छ। नेपालमा रहेका अधिकांश बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूको प्रधान कार्यालय काठमाडौंमै छ।
पर्यटन क्षेत्र
काठमाडौं नेपालको प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्यहरूमध्ये एक हो। यहाँ स्वयम्भूनाथ, बौद्धनाथ, पशुपतिनाथ, हनुमान ढोका दरबार, पाटन दरबार, भक्तपुर दरबार, गार्डेन अफ ड्रिम्स आदि पर्यटकीय स्थलहरू रहेका छन्। होटल तथा रेस्टुरेन्ट व्यवसाय पर्यटनसँग प्रत्यक्ष जोडिएको छ।
रोजगारी तथा रोजगारीका अवसरहरू
काठमाडौंमा अन्य जिल्लाको तुलनामा रोजगारीका अवसरहरू धेरै छन्। सरकारी, गैरसरकारी, निजी, तथा अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूले रोजगारी सिर्जना गरेका छन्। सूचना प्रविधि, पर्यटन, बैंकिङ, व्यापार, शिक्षण, तथा सेवामूलक क्षेत्रमा धेरै रोजगारी उपलब्ध छन्।
- ●नागढुंगा–सिस्नेखोला सुरुङ मार्ग
- ●थापाथली सुकुम्बासी बस्ती
- ●शीतल निवास
- ●त्रिभुवन विश्वविद्यालय अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट मैदान
- ●ह्वाइट हाउस
- ●न्यू योर्क सिटी
- ●द पेण्टागन
- ●गाजा स्ट्रिप
- ●उदयपुर जिल्ला कारागार
- ●तेह्रथुम जिल्ला कारागार
- ●ताप्लेजुङ जिल्ला कारागार
- ●सङ्खुवासभा जिल्ला कारागार
- ●पाँचथर जिल्ला कारागार
- ●ओखलढुंगा जिल्ला कारागार
- ●झापा जिल्ला कारागार
ज्योतिषहरू
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल
राशिफल लोड हुँदैछ...
मुख्य समाचार
Loading footer...