काठमाडौँ।प्रहरीले देशका विभिन्न भागबाट लागुऔषधसहित ३१ जनालाई पक्राउ गरेको छ । केन्द्रीय प्रहरी समाचार कक्षका अनुसार दाङबाट छ, झापाबाट पाँच, बाँकेबाट तीन, सुनसरी, बारा, चितवन, बागलुङ, सिरहा, मोरङ र कैलालीबाट दुई/दुई तथा रसुवा, काठमाडौँ र सप्तरीबाट एक/एक जना पक्राउ परेका छन् । प्रहरीले उनीहरूका साथबाट लागुऔषध खैरो हेरोइन र गाँजा तथा चिकित्सकको
कोशी प्रदेश
कोशी प्रदेश
कोशी प्रदेश नेपालको सात प्रदेशहरूमध्ये एक हो, जुन नेपालका पूर्वी भागमा अवस्थित छ। यो प्रदेश नेपाल सरकारद्वारा २०७२ सालमा संघीय संरचना अनुरूप स्थापित गरिएको थियो। क्षेत्रफलका हिसाबले कोशी प्रदेश नेपालकै सबैभन्दा ठूलो प्रदेश हो।
यस प्रदेशको राजधानी विराटनगर हो, जुन नेपालको प्रमुख औद्योगिक तथा व्यापारिक केन्द्रहरूमध्ये एक मानिन्छ। कोशी प्रदेशको कुल क्षेत्रफल २५,९०५ वर्ग किलोमिटर रहेको छ। जनसंख्याको हिसाबले करिब ५० लाख मानिसहरू यस प्रदेशमा बसोबास गर्छन्।
कोशी प्रदेशमा विभिन्न भौगोलिक विविधता पाइन्छ, जसमा हिमाल, पहाड, र तराई भूभाग समेटिएका छन्। यस प्रदेशमा ताप्लेजुङ, पाँचथर, इलाम, संखुवासभा, तेह्रथुम, धनकुटा, भोजपुर, खोटाङ, सोलुखुम्बु, उदयपुर, मोरङ, सुनसरी, र झापा गरी जम्मा १४ वटा जिल्ला रहेका छन्।
यस प्रदेशको नामाकरण नेपालको सबैभन्दा ठूलो नदीमध्ये एक कोशी नदीबाट गरिएको हो। कोशी नदी यस क्षेत्रको प्रमुख जलस्रोत हो, जसले यहाँको कृषि तथा जलविद्युत् उत्पादनमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएको छ।
यस प्रदेशमा नेपाली, मैथिली, लिम्बू, थारु, र राजवंशी लगायतका विभिन्न जातजाति र भाषाहरू रहेका छन्। सांस्कृतिक विविधता र जातीय बहुलताको कारण कोशी प्रदेश नेपालकै बहुसांस्कृतिक प्रदेशहरूमध्ये एक हो।
यो प्रदेश प्राकृतिक रूपमा अत्यन्त सुन्दर छ, जसमा सगरमाथा (विश्वकै सर्वोच्च शिखर) अवस्थित रहेको छ। पर्यटन क्षेत्रका हिसाबले यो प्रदेश निकै महत्वपूर्ण छ, किनभने यहाँ सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज, इलामका हरियाली चिया बगानहरू, र विभिन्न धार्मिक तथा ऐतिहासिक स्थलहरू अवस्थित छन्।
औद्योगिक तथा व्यापारिक हिसाबले कोशी प्रदेश नेपालका अन्य प्रदेशहरूभन्दा अगाडि छ। यहाँका मुख्य सहरहरूमा ठूला उद्योग, कलकारखाना, तथा व्यापारिक केन्द्रहरू पाइन्छन्। विराटनगर नेपालको प्रमुख औद्योगिक क्षेत्रहरूमध्ये एक भएको कारणले यहाँ उद्योग तथा व्यवसायको राम्रो अवसर उपलब्ध छ।
कोशी प्रदेशको प्रमुख आर्थिक स्रोत कृषि, पर्यटन, र उद्योग रहेका छन्। यहाँको उर्वर भूमि तथा अनुकूल जलवायुका कारण कृषि उत्पादन राम्रो हुने गर्दछ। धान, मकै, गहुँ, चिया, र तरकारी उत्पादन यहाँका मुख्य कृषि उपजहरू हुन्।
यसरी, कोशी प्रदेश भौगोलिक, सांस्कृतिक, आर्थिक, र औद्योगिक हिसाबले नेपालको एक महत्वपूर्ण तथा विकसित प्रदेश मानिन्छ।
इतिहास
किराँतहरूको उत्पत्ति र प्रारम्भिक बसोबास
किराँतीहरू नेपालका प्राचीन आदिवासी समुदायमध्ये एक हुन्। तिनीहरू पूर्वोत्तर हिमाली क्षेत्रका मूल निवासी मानिन्छन्। प्रसिद्ध इतिहासकार बाबुराम आचार्यका अनुसार, किराँतीहरू करिब ७०० ईसापूर्व नेपाल आएका थिए। उनीहरूले नेपाल उपत्यकामा आफ्नो अधिपत्य विस्तार गर्दै शासन स्थापना गरे। धनुर्विद्यामा निपुण किराँतीहरूलाई उत्कृष्ट धनुर्धर र योद्धा मानिन्थ्यो। किराँतीहरू नै आजका लिम्बू, याक्खा, सुनुवार, राई, कुलुङ, थुलुङ, नाछिरिङ, र येल्लुङ जातिका पूर्वज मानिन्छन्।
किराँत अधिराज्यको स्थापना
किराँत राजा यलम्बरलाई किराँतहरूको पहिलो राजा मानिन्छ। उनले अहिर वंशका अन्तिम राजा भुवन सिंहलाई पराजित गरी काठमाडौँ उपत्यकामा आफ्नो शासन स्थापना गरेका थिए। किराँत अधिराज्यको भूभाग पूर्वमा टिष्टा नदीदेखि पश्चिममा त्रिशूली नदीसम्म फैलिएको थियो। यस अधिराज्यको प्रभावशाली शासन प्रणाली थियो र विभिन्न ससाना राज्यहरू पनि किराँत अधिराज्य अन्तर्गत रहेका थिए।
किराँत अधिराज्यको विघटन
समयक्रममा किराँत अधिराज्य विभाजित हुँदै गयो। विभिन्न किराँती समुदायहरूले पूर्व नेपालको विभिन्न भागमा छुट्टाछुट्टै राज्य स्थापना गरे। तीमध्ये लिम्बूवान प्रमुख ससाना राज्यहरूमध्ये एक थियो। किराँती राज्यहरू स्वायत्त रूपमा संचालन भइरहेका भए पनि पछि शाह वंशको विस्तारले गर्दा ती स्वतन्त्र राज्यहरू गाभिँदै गए।
शाहकालमा किराँत भूमिमा विस्तार
१७७१ देखि १७८९ ईसवीको बीचमा गोर्खाली सेनाले किराँती राज्यहरूलाई आफ्नो अधिनमा ल्याउन युद्ध गरे। पृथ्वीनारायण शाहको नेपाल एकीकरण अभियानअन्तर्गत किराँत भूमिका विभिन्न राज्यहरू गोरखाली सेनाद्वारा पराजित भए। यो एकीकरणपछि किराँत भूमिको प्रशासन शाह शासनको प्रत्यक्ष नियन्त्रणमा गयो। गोर्खाली शासनका समयमा किराँती समुदायमाथि विभिन्न सांस्कृतिक, धार्मिक, र सामाजिक परिवर्तनहरू थोपरिए। केही किराँती समुदायले आफ्नो पहिचान जोगाइराख्न विभिन्न विद्रोहहरू पनि गरे।
समकालीन युग र प्रशासनिक विभाजन
पूर्वाञ्चल विकास क्षेत्रको परिचय
नेपालको गणतन्त्र स्थापनाअघि, मुलुक पाँच विकास क्षेत्रमा विभाजित थियो, जसमा पूर्वाञ्चल विकास क्षेत्र एक प्रमुख क्षेत्र थियो। पूर्वाञ्चल विकास क्षेत्र नेपालको पूर्वी भागमा अवस्थित थियो। यसको कुल क्षेत्रफल २८,४५६ वर्ग किलोमिटर थियो। पूर्वाञ्चलमा जम्मा १६ जिल्ला थिए:
-
कोशी अञ्चल: सुनसरी, मोरङ, धनकुटा, भोजपुर, संखुवासभा, तेह्रथुम
-
सगरमाथा अञ्चल: सप्तरी, सिराहा, उदयपुर, ओखलढुंगा, खोटाङ, सोलुखुम्बु
-
मेची अञ्चल: झापा, इलाम, पाँचथर, ताप्लेजुङ
पूर्वाञ्चल विकास क्षेत्र नेपालको आर्थिक, सांस्कृतिक, र सामाजिक दृष्टिले महत्वपूर्ण क्षेत्र थियो। यहाँ विभिन्न जातजाति, भाषाभाषी र सांस्कृतिक विविधता पाइन्छ।
नेपालको संघीय संरचनामा परिवर्तन
२०७२ साल असोज ३ गते नेपालको नयाँ संविधान जारी भएपछि नेपाललाई सातवटा प्रदेशमा विभाजन गरियो। पूर्वाञ्चल विकास क्षेत्रका भूभागहरू कोशी प्रदेश (पहिले १ नम्बर प्रदेश) र मधेश प्रदेशमा विभाजित गरियो।
-
कोशी प्रदेश (पहिले १ नम्बर प्रदेश) मा पूर्वाञ्चलका १४ जिल्ला समेटिए।
-
मधेश प्रदेशमा पूर्वाञ्चलका सिराहा र सप्तरी जिल्ला परे।
संघीयता लागू भएपछि, पूर्वाञ्चल विकास क्षेत्र औपचारिक रूपमा खारेज भएको छ, तर यसको ऐतिहासिक, भौगोलिक, र सांस्कृतिक महत्त्व यथावत् रहेको छ।
भौगोलिक अवस्था
कोशी प्रदेश नेपालको भौगोलिक रूपमा सबैभन्दा विविध प्रदेशमध्ये एक हो, जसमा हिमाली, पहाडी, र तराई क्षेत्रहरू समेटिएका छन्। यस प्रदेशका केही जिल्ला उच्च पहाडी तथा हिमाली क्षेत्रमा पर्दछन् भने केही जिल्ला समथर भूभागमा फैलिएर रहेको छ। यस भौगोलिक विविधताका कारण कोशी प्रदेशमा विभिन्न प्रकारका मौसम तथा वातावरण पाइन्छ।
सोलुखुम्बु, संखुवासभा, र ताप्लेजुङ जिल्ला हिमाली क्षेत्रअन्तर्गत पर्दछन्। यी जिल्लाहरू उच्च पहाडी भेगमा रहेका कारण यहाँको मौसम प्रायः जाडो हुन्छ। जाडो महिनामा तापक्रम शून्य डिग्री सेल्सियसभन्दा तल झर्ने गर्छ, जसले गर्दा धेरै स्थान हिउँले ढाकिने गर्छन्। गर्मी महिनामा पनि यी ठाउँहरूमा मौसम चिसो र सुहाउँदो नै रहने गर्दछ।
यसैगरी, उदयपुर, खोटाङ, ओखलढुङ्गा, भोजपुर, धनकुटा, तेह्रथुम, पाँचथर, र इलाम गरी आठ वटा जिल्ला पहाडी क्षेत्रअन्तर्गत पर्छन्। यी जिल्लाहरू मध्यम उचाइमा रहेका कारण यहाँको मौसम समशीतोष्ण खालको हुन्छ। जाडो महिनामा हल्का चिसो महसुस भए पनि अत्यधिक जाडो हुँदैन भने गर्मी महिनामा पनि असह्य गर्मी नहुने भएकाले यहाँको वातावरण अत्यन्तै सुहाउँदो मानिन्छ।
कोशी प्रदेशका झापा, मोरङ, र सुनसरी जिल्ला भने समथर भूभाग अर्थात् तराई क्षेत्रअन्तर्गत पर्छन्। यी जिल्लाहरूमा अन्य भेगहरूभन्दा तुलनात्मक रूपमा गर्मी बढी हुने गर्दछ। गर्मी महिनामा तापक्रम ३५ डिग्री सेल्सियसभन्दा माथि पुग्न सक्छ, जसले गर्दा अत्यधिक गर्मी महसुस गरिन्छ। जाडो महिनामा तापक्रम केही घटे पनि यहाँ चिसो अत्यधिक हुँदैन। समथर भूभाग भएकाले कृषि, उद्योग, र व्यापारका लागि यो क्षेत्र निकै उपयुक्त मानिन्छ।
कोशी प्रदेशका प्रमुख नदीहरू
कोशी प्रदेश विभिन्न ठूला तथा महत्वपूर्ण नदीहरूले भरिपूर्ण रहेको प्रदेश हो। यी नदीहरूले कृषि, उद्योग, तथा जलविद्युत् क्षेत्रमा ठूलो प्रभाव पार्ने गरेका छन्।
मेची नदी
-
मेची नदी नेपाल-भारत सीमाक्षेत्रको पूर्वी भागमा अवस्थित छ र नेपाल तथा भारतको सिमाना छुट्याउने प्रमुख नदीहरूमध्ये एक हो। मुख्य रूपमा कृषि तथा सिँचाइका लागि प्रयोग गरिने यस नदीको पानी झापा जिल्लाबाट बग्दछ, तराई क्षेत्रमा बाढीको जोखिम पनि निम्त्याउन सक्छ।
अरुण नदी
-
अरुण नदी नेपालको महत्वपूर्ण नदीहरूमध्ये एक हो, जुन संखुवासभा जिल्लाबाट बग्दछ र नेपालकै सबैभन्दा गहिरो खोँच (Arun Valley) रहेको नदी मानिन्छ। यस नदीमा जलविद्युत् उत्पादनको अपार सम्भावना रहेको छ, जसका कारण ९०० मेगावाट क्षमताको अरुण तेस्रो जलविद्युत् आयोजना यही नदीमा निर्माणाधीन छ।
कोशी नदी
-
कोशी नदी नेपालकै सबैभन्दा ठूलो नदीहरूमध्ये एक हो, जसलाई "नेपालको शोक" भनेर पनि चिनिन्छ, किनभने बर्खायाममा यसले बाढी तथा डुबान ल्याउने गर्दछ। जलविद्युत् उत्पादन तथा सिँचाइका लागि अत्यन्त उपयोगी मानिने यो नदी विभिन्न सहायक नदीहरू, जस्तै अरुण, तामोर, सुनकोशी आदि मिसिएर बनेको विशाल जलप्रवाह हो। साथै, यसै नदी क्षेत्रमा अवस्थित कोशी टप्पु वन्यजन्तु आरक्ष जैविक विविधताको संरक्षणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।
संरक्षित क्षेत्रहरू
कोशी प्रदेशमा जैविक विविधताको संरक्षण गर्नका लागि विभिन्न संरक्षित क्षेत्रहरू रहेका छन्। यी क्षेत्रहरूले वन्यजन्तु तथा वनस्पतिको संरक्षण गर्न मात्र नभई पर्यटन प्रवर्द्धनमा पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्ने गरेका छन्।
कञ्चनजङ्घा संरक्षण क्षेत्र
-
यो संरक्षण क्षेत्र ताप्लेजुङ जिल्लामा अवस्थित छ, जहाँ नेपालकै सबैभन्दा अग्ला हिमालहरूमध्ये एक कञ्चनजङ्घा (८,५८६ मिटर) पर्दछ। जैविक विविधताका हिसाबले अत्यन्तै धनी मानिने यस क्षेत्रमा रेड पाण्डा, हिमचितुवा, डाँफे (नेपालको राष्ट्रिय चरा), विभिन्न प्रजातिका जडीबुटी तथा दुर्लभ वनस्पतिहरू पाइन्छन्। यहाँ पाइने विविध प्राकृतिक सम्पदाका कारण यो क्षेत्र पर्यटकीय हिसाबले पनि अत्यन्तै महत्वपूर्ण मानिन्छ।
कोशी टप्पु वन्यजन्तु आरक्ष
-
यो नेपालकै पहिलो रामसार सूचीमा सूचीकृत क्षेत्र हो, जुन सुनसरी, सप्तरी, र उदयपुर जिल्लामा फैलिएको छ। विशेष गरी जलपन्छीहरूका लागि प्रसिद्ध यस क्षेत्रमा दुर्लभ जलीय जन्तुहरू पाइन्छन्, जसमा प्रमुख रूपमा जंगली भैंसी (Arna) पर्दछ। यहाँ हजारौँ संख्यामा स्थल तथा जलचर पक्षीहरू आउने गर्दछन्, जसले यो क्षेत्रलाई बर्डवाचिङका लागि उत्कृष्ट गन्तव्य बनाएको छ।
जिल्ला
ताप्लेजुङ
पाँचथर
इलाम
संखुवासभा
तेह्रथुम
धनकुटा
भोजपुर
खोटाङ
सोलुखुम्बु
उदयपुर
मोरङ
सुनसरी
झापा
ओखलढुङ्गा
जनसङ्ख्या विवरण
नेपालको १२औं जनगणना (२०७८) अनुसार कोशी प्रदेश नेपालको एक महत्वपूर्ण प्रदेश हो, जहाँको जनसङ्ख्या ४९,६१,४१२ रहेको छ। नेपालको कुल जनसङ्ख्याको १७.०१% भाग यस प्रदेशमा बसोबास गर्दछ।
लैङ्गिक विवरण
कोशी प्रदेशमा कुल जनसङ्ख्यामध्ये ४८.७% पुरुष र ५१.३% महिला रहेका छन्। लैङ्गिक अनुपातका आधारमा प्रति १०० महिलामा ९५.०२ पुरुष रहेका छन्।
जनसङ्ख्या वृद्धिदर र परिवर्तन
२०७८ सालको जनगणनाअनुसार कोशी प्रदेशको जनसङ्ख्या ४९,६१,४१२ रहेको छ, जुन २०६८ सालको ४५,३४,९४३ भन्दा ९.४०% (४२३,४६९ जनाले) वृद्धि भएको हो। यस अवधिमा वार्षिक जनसङ्ख्या वृद्धिदर ०.८६% रहेको छ।
जनघनत्व
कोशी प्रदेशको कुल क्षेत्रफललाई आधार मान्दा यहाँको जनघनत्व १९२ व्यक्ति प्रति वर्ग किलोमिटर रहेको छ। प्रदेशको भौगोलिक विविधता भए तापनि जनसंख्या घनत्व तुलनात्मक रूपमा मध्यम रहेको पाइन्छ।
नगरीकरण
कोशी प्रदेशमा ६२.४% जनसङ्ख्या नगरपालिकाहरूमा बसोबास गर्छन् भने ३७.६% जनसङ्ख्या गाउँपालिकाहरूमा रहेको छ। पछिल्ला वर्षहरूमा शहरीकरणको दर तीव्र रूपमा वृद्धि भइरहेको देखिन्छ।
शिक्षा र साक्षरता दर
नेपालको कुल साक्षरता दर ७६.२% रहेको छ भने कोशी प्रदेशमा यो दर ७९.७% रहेको छ। यस प्रदेशमा पुरुष साक्षरता दर ८६.१% छ भने महिला साक्षरता दर ७३.६% रहेको छ। शिक्षामा लैङ्गिक असमानता अझै पनि देखिए तापनि सुधार हुँदै गएको पाइन्छ।
अपाङ्ग जनसङ्ख्या
कोशी प्रदेशमा कुल जनसङ्ख्यामध्ये २.४% व्यक्ति अपाङ्ग रहेका छन्। अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूका लागि आधारभूत सेवा र सुविधाहरूमा सुधार आवश्यक देखिन्छ।
बालबालिकासम्बन्धी तथ्याङ्क
२०७८ को जनगणना अनुसार कोशी प्रदेशमा ७०.८% बालबालिकाको जन्मदर्ता गरिएको छ भने २९.२% बालबालिकाको जन्मदर्ता अझै नगरिएको देखिन्छ। जन्मदर्ता नगराइएका बालबालिकाहरू कानुनी रूपमा पहिचानको समस्यामा पर्ने र सरकारी सेवा तथा शिक्षालगायतका सुविधा प्राप्त गर्न कठिनाइ भोग्नुपर्ने अवस्था रहन्छ।
मातृमृत्यु सम्बन्धी विवरण
कोशी प्रदेशमा मातृमृत्यु दर राष्ट्रिय औसतसँग मिल्दोजुल्दो छ। मातृमृत्यु दरको प्रमुख कारणहरू निम्नानुसार छन्:
-
स्वास्थ्य संस्थामा बच्चा जन्माउने महिलाहरूको संख्यामा वृद्धि भए पनि अझै केही सुधार आवश्यक रहेको छ।
-
प्रसवपूर्व जाँच तथा सुरक्षित मातृत्व सेवामा अझै पनि पहुँचको अभाव देखिन्छ।
-
दुर्गम भेगका महिलाहरू स्वास्थ्य सेवाबाट बञ्चित हुने गरेका छन्।
-
प्रसवपछि हुने रक्तस्राव (Postpartum Hemorrhage) मातृमृत्युको एक प्रमुख कारण बनेको छ।
-
संक्रमण तथा गर्भावस्थासम्बन्धी जटिलताका कारण पनि मातृमृत्यु दर उच्च छ।
-
किशोरी उमेरमा गर्भधारण गर्ने प्रवृत्ति पनि मातृमृत्यु वृद्धिको कारक बनेको छ।
सुधारका प्रयासहरू
नेपाल सरकारले सुरक्षित मातृत्व कार्यक्रम लागू गरेको छ जसले गर्भवती महिलाहरूलाई आधारभूत स्वास्थ्य सेवा प्रदान गर्न सहयोग पुर्याइरहेको छ। स्वास्थ्य संस्थामा शिशु जन्मदर बढाउनका लागि विभिन्न अभियान सञ्चालन गरिएको छ। गर्भवती महिलाहरूका लागि पोषण तथा स्वास्थ्य सेवा सुधार्ने नीतिहरू कार्यान्वयन गरिएको छ। साथै, मातृ तथा शिशु मृत्युदर न्यूनीकरणका लागि स्वास्थ्य पूर्वाधारको स्तर सुधार्ने कार्य भइरहेको छ।
जातजाति, भाषा र धर्म
जातजाति
कोशी प्रदेश नेपालकै विविध जातीय समुदायहरूको बसोबास रहेको क्षेत्र हो। यहाँ धेरै आदिवासी, मधेसी, पहाडी, हिमाली तथा दलित समुदायका मानिसहरू बस्छन्। कोशी प्रदेशका प्रमुख जातजातिहरूमा राई, लिम्बू, नेवार, मगर, तामाङ, शेर्पा, गुरुङ, ब्राह्मण (पहाडी), क्षेत्री, राजवंशी, थारु, मुसहर, यादव, धोबी, सतार (सन्थाल), ताजपुरिया, माझी, कुमाल तथा दलित समुदाय (जस्तै, कामी, दमाई, सार्की, बादी आदि) पर्दछन्।
राई र लिम्बू समुदायहरू किरात जातीय समूहका सदस्य हुन्, जसको आफ्नै छुट्टै पहिचान, भाषा, संस्कार तथा परम्परा रहेको छ। नेवार समुदाय विशेष गरी व्यापार, काठमाडौँ उपत्यका तथा अन्य सहरहरूमा प्रसिद्ध भए पनि कोशी प्रदेशमा पनि उल्लेख्य मात्रामा पाइन्छ। मगर, तामाङ, शेर्पा, गुरुङ जातिहरू पहाडी तथा हिमाली क्षेत्रमा बस्ने समुदाय हुन्, जसको आफ्नै भाषा, संस्कृति तथा परम्परा रहेको छ। ब्राह्मण र क्षेत्री समुदाय विशेष गरी पहाडी भूभागमा पाइन्छन्, जसले हिन्दू संस्कार तथा परम्परालाई अनुसरण गर्छन्।
मधेसी समुदायमा पर्ने राजवंशी, थारु, यादव, मुसहर, धोबी, सतार (सन्थाल) तथा ताजपुरिया जातिहरू मुख्य रूपमा कोशी प्रदेशका तराई जिल्लाहरूमा बसोबास गर्छन्। माझी र कुमाल जातिहरू परम्परागत रूपमा माछा मार्ने, माटोका भाँडाकुँडा बनाउने तथा खेती किसानी गर्ने समुदाय हुन्। दलित समुदायका कामी, दमाई, सार्की तथा बादी जातिहरू परम्परागत रूपमा विभिन्न पेशामा संलग्न रहेका छन्।
भाषा
कोशी प्रदेश भाषिक रूपमा अत्यन्त विविध छ, जहाँ विभिन्न जातजातिहरूले आ-आफ्नो मातृभाषा बोल्छन्। नेपाली भाषा यहाँ सबैभन्दा बढी बोलिने भाषा हो, जुन प्रशासनिक तथा आधिकारिक रूपमा प्रयोग गरिन्छ। तर, यहाँका अन्य जातीय तथा क्षेत्रीय भाषाहरू पनि समान रूपमा प्रचलित छन्।
मैथिली भाषा विशेष गरी तराई क्षेत्रमा प्रचलित छ, जुन मधेसी समुदायका प्रमुख भाषाहरू मध्ये एक हो। लिम्बू भाषा लिम्बू समुदायले बोल्ने प्रमुख भाषा हो, जुन तेस्रो ठूलो आदिवासी भाषा मानिन्छ। थारु समुदायले आफ्नै थारु भाषा बोल्छ, जुन विशेष गरी सप्तरी, सुनसरी तथा मोरङ जिल्लामा प्रचलित छ।
राजवंशी समुदायले राजवंशी भाषा बोल्छन्, जुन कोशी प्रदेशको तराई क्षेत्रमा पाइन्छ। तामाङ, मगर, शेर्पा, राई तथा याक्खा समुदायले आ-आफ्ना मातृभाषा प्रयोग गर्छन्। शेर्पा भाषा विशेष गरी हिमाली भेगमा प्रचलित छ, भने नेवार समुदायले नेपाल भाषा (नेवारी) बोल्छ।
सन्थाली भाषा सतार (सन्थाल) समुदायले प्रयोग गर्छ, जुन आदिवासी भाषाहरू मध्ये एक हो। बान्तवा भाषा राई समुदायको एक उपभाषा हो, जुन पहाडी क्षेत्रहरूमा प्रचलित छ। याक्खा समुदायको आफ्नै याक्खा भाषा रहेको छ। भोजपुर तथा अंगिका भाषाहरू तराई क्षेत्रमा पाइने अन्य प्रमुख भाषाहरू हुन्, जसले मधेसी समुदायको सांस्कृतिक विविधतालाई दर्शाउँछन्।
धर्म
कोशी प्रदेश धार्मिक रूपमा पनि विविधताले भरिएको छ। यहाँ मुख्य रूपमा हिन्दू, बौद्ध, किरात, इस्लाम तथा क्रिश्चियन धर्म मान्ने मानिसहरू बस्छन्।
हिन्दू धर्म सबैभन्दा बढी मानिने धर्म हो, जसमा ब्राह्मण, क्षेत्री, थारु, यादव, नेवार, मधेसी तथा अन्य धेरै समुदायका मानिसहरू आबद्ध छन्। हिन्दू धर्मावलम्बीहरूले विभिन्न देवी-देवता पूजा गर्छन्, जसमा विशेष गरी विष्णु, शिव, दुर्गा, लक्ष्मी, सरस्वती आदि प्रमुख छन्।
बौद्ध धर्म कोशी प्रदेशका तामाङ, शेर्पा, गुरुङ, मगर तथा अन्य हिमाली समुदायमा विशेष रूपमा प्रचलित छ। यी समुदायहरूले बौद्ध परम्परा, गुम्बा तथा लामावादलाई अनुसरण गर्छन्।
किरात धर्म मुख्य रूपमा राई, लिम्बू, याक्खा तथा अन्य किराती समुदायमा प्रचलित छ। किरात धर्मको आफ्नै पृथक धार्मिक परम्परा छ, जसमा प्रकृति पूजा, सुम्निमा-पारुहाङ आराधना तथा फाल्गुनन्द आचार्यको शिक्षालाई विशेष महत्व दिइन्छ।
इस्लाम धर्म विशेष गरी मोरङ, सुनसरी तथा झापा जिल्लामा बस्ने मुस्लिम समुदायले मान्ने गर्छन्। यहाँका मुस्लिम समुदायले मस्जिदहरूमा प्रार्थना गर्ने, रमजान तथा ईद जस्ता इस्लामिक पर्वहरू मनाउने गर्छन्।
क्रिश्चियन धर्म पछिल्ला वर्षहरूमा केही समुदायहरूले अपनाएका छन्। विशेष गरी केही आदिवासी तथा पहाडी समुदायहरूले क्रिश्चियन धर्मलाई अँगाल्दै आएका छन्।
हावापानी र भू-उपयोग
हावापानी (जलवायु)
कोशी प्रदेश नेपालको पूर्वी भागमा अवस्थित छ, जहाँ भूगोल हिमालदेखि तराईसम्म फैलिएको छ। भौगोलिक विविधताको कारण यस प्रदेशमा विभिन्न प्रकारका जलवायु पाइन्छ।
हिमाली जलवायु (ठन्डी तथा शीतोष्ण जलवायु)
हिमाली जलवायु मुख्य रूपमा सोलुखुम्बु, संखुवासभा, ताप्लेजुङ जस्ता उच्च पहाडी तथा हिमाली जिल्लाहरूमा पाइन्छ। यो जलवायु समुद्री सतहबाट ३,००० मिटरभन्दा माथिका स्थानहरूमा प्रभावी हुन्छ। यस क्षेत्रमा वर्षभरि अत्यधिक चिसो रहन्छ, जसका कारण तापक्रम प्रायः ०°C भन्दा तल झर्छ। हिउँदमा बाक्लो हिमपात हुने भएकाले यहाँको जनजीवन कठिन हुन्छ।
यस क्षेत्रमा मुख्य रूपमा आलु, फापर, जौ, उवा जस्ता बालीहरू उत्पादन गरिन्छ, जुन चिसो मौसममा टिक्न सक्छन्। साथै, यहाँ गाई, भैंसी, भेडा तथा चौरी पालन व्यापक रूपमा गरिन्छ। चौरी पालन विशेष गरी उच्च पहाडी क्षेत्रका स्थानीयको प्रमुख जीविकोपार्जनको माध्यम हो।
मध्यपहाडी जलवायु (समशीतोष्ण जलवायु)
मध्यपहाडी जलवायु खोटाङ, भोजपुर, धनकुटा, तेह्रथुम, इलाम जस्ता पहाडी जिल्लाहरूमा पाइन्छ। यो जलवायु समुद्री सतहबाट १,००० देखि ३,००० मिटर उचाइमा रहेको क्षेत्रमा प्रभावी हुन्छ।
गर्मी मौसममा यहाँको तापक्रम १०°C देखि २५°C को बीचमा रहन्छ भने जाडो मौसममा तापक्रम ०°C नजिक पुग्न सक्छ। उचित मात्रामा वर्षा हुने भएकाले कृषि उत्पादन राम्रो हुन्छ। यस क्षेत्रका किसानहरूले मकै, कोदो, गहुँ, चिया, अलैँची, अम्बा, अदुवा आदि बालीहरू खेती गर्छन्। इलाम र धनकुटा जस्ता स्थानहरूमा व्यावसायिक चिया खेती विशेष रूपमा प्रचलित छ, जसले नेपालको अर्थतन्त्रमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याएको छ।
तराई तथा उपत्यका जलवायु (उष्ण तथा उपोष्ण जलवायु)
कोशी प्रदेशका मोरङ, सुनसरी, झापा, उदयपुर, सिराहा, सप्तरी जस्ता समथर भूभागमा उष्ण तथा उपोष्ण जलवायु पाइन्छ। गर्मी मौसममा यहाँको तापक्रम ३०°C देखि ४०°C सम्म पुग्न सक्छ, जबकि जाडो मौसम हल्का चिसो (१०°C - १५°C) रहन्छ।
यो क्षेत्रमा मनसुन अवधिमा अत्यधिक वर्षा हुने भए पनि सुख्खा मौसममा खडेरी पर्ने सम्भावना रहन्छ। यहाँका प्रमुख बालीहरू धान, गहुँ, मकै, उखु, तोरी, फलफूल तथा तरकारी हुन्। कोशी, अरुण, तमोर, सुनकोशी जस्ता प्रमुख नदीहरूले यस क्षेत्रमा सिँचाइका लागि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।
वर्षा वितरण
कोशी प्रदेशमा औसत वार्षिक वर्षा १,५०० मिमी देखि ३,५०० मिमीसम्म रहन्छ। इलाम, धनकुटा, तेह्रथुम, भोजपुर जस्ता पहाडी क्षेत्रमा बढी वर्षा हुन्छ, जसले कृषि उत्पादनमा सकारात्मक प्रभाव पार्छ। तराईका झापा, मोरङ, सुनसरी, सप्तरी जस्ता जिल्लाहरूमा मनसुन अवधिमा अत्यधिक वर्षा भए पनि सुख्खा मौसममा पानीको अभाव हुने समस्या देखिन्छ।
भू-उपयोग
कोशी प्रदेशमा भूमि उपयोग यसको भौगोलिक अवस्थाअनुसार विभिन्न प्रकारका गतिविधिहरूका लागि गरिन्छ।
कृषियोग्य भूमि – ४०%
कोशी प्रदेशको करिब ४०% भूभाग खेतीयोग्य जमिन हो। विशेष गरी तराईका मोरङ, झापा, सुनसरी, सिराहा, सप्तरी जिल्लाहरूमा बढी खेती गरिन्छ। पहाडी क्षेत्रमा पनि खेती गरिन्छ, तर यहाँका खेतहरू खण्डी प्रणाली (Terrace Farming) मा आधारित छन्।
मुख्य रूपमा धान, मकै, गहुँ, कोदो, तोरी, चिया, अदुवा, अलैँची, फलफूल तथा तरकारी उत्पादन गरिन्छ। मोरङ, झापा, सुनसरी, सिराहा, सप्तरीका किसानहरूले उद्योगका लागि आवश्यक कच्चा पदार्थ उत्पादन गर्न बढी खेती गर्छन्।
वन क्षेत्र – ३५%
कोशी प्रदेशको करिब ३५% भूभाग वन क्षेत्रले ढाकेको छ। पहाडी तथा हिमाली जिल्लाहरूमा घना जंगल पाइन्छ। यहाँ साल, सिसौ, खयर, उत्तिस, चिलाउने, बाँस जस्ता वनस्पति प्रमुख रूपमा पाइन्छन्।
वन्यजन्तु संरक्षणका लागि विभिन्न संरक्षित क्षेत्रहरू स्थापना गरिएका छन्। मोरङ, सुनसरी, सप्तरी जिल्लाहरूमा रहेको कोशी टप्पु वन्यजन्तु आरक्ष महत्वपूर्ण जैविक विविधता भएको क्षेत्र हो। त्यसैगरी, सोलुखुम्बु जिल्लामा रहेको सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्जले हिमाली क्षेत्रका वन्यजन्तु र जैविक विविधताको संरक्षणमा योगदान पुर्याएको छ। इलामको कन्याम क्षेत्रमा चिया खेतीसँगै हरियाली बन क्षेत्रहरू पनि अवस्थित छन्।
चारण क्षेत्र – १०%
विशेष गरी हिमाली तथा पहाडी जिल्लाहरूमा चौरीगाई, भेडा, बाख्रापालनका लागि चारण क्षेत्रहरू अवस्थित छन्। सोलुखुम्बु, संखुवासभा, ताप्लेजुङ जस्ता उच्च पहाडी क्षेत्रहरूमा चरनभूमि पाइन्छ। यहाँका स्थानीय बासिन्दाहरूले पशुपालनलाई आफ्नो मुख्य पेशा बनाएका छन्।
नगरीकरण क्षेत्र – ८%
कोशी प्रदेशका प्रमुख शहरहरू विराटनगर, इटहरी, धरान, दमक, धनकुटा, इलाम हुन्। यी शहरहरू औद्योगिक तथा व्यापारिक केन्द्रका रूपमा विकसित हुँदै गएका छन्। विराटनगर नेपालकै प्रमुख औद्योगिक सहरमध्ये एक हो। यस्ता शहरी क्षेत्रमा आवासीय तथा व्यावसायिक प्रयोजनका लागि बढी भूमि उपयोग गरिएको पाइन्छ।
जलाशय क्षेत्र – ७%
कोशी प्रदेशमा विभिन्न नदी, ताल र पोखरीहरू रहेका छन्। कोशी, अरुण, तमोर, दुब्धकोशी, साप्सु, सुनकोशी जस्ता प्रमुख नदीहरू यस क्षेत्रका जल स्रोतहरू हुन्।
यस प्रदेशमा अवस्थित प्रमुख तालहरूमा ताप्लेजुङ जिल्लाको पाथीभरा ताल र इलाम जिल्लाको रानीताल पर्दछन्। यस्ता जलाशय क्षेत्रहरूले सिँचाइका लागि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्नुका साथै पर्यटन प्रवर्द्धनमा पनि योगदान पुर्याएका छन्।
पर्यटन
कोशी प्रदेश नेपालकै प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्यहरूमध्ये एक हो। यो प्रदेश प्राकृतिक सौन्दर्य, हिमाल, धार्मिक स्थल, सांस्कृतिक सम्पदा तथा जैविक विविधताले भरिपूर्ण छ। यहाँ नेपालका प्रसिद्ध हिमश्रृंखलादेखि मनोरम पहाडी भूभाग, हरियाली वनजंगल, ऐतिहासिक एवं धार्मिक स्थलहरूसम्म पाइन्छ। विश्वकै सर्वोच्च शिखर सगरमाथा (Mount Everest) यही प्रदेशमा अवस्थित छ, जसले नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा पर्यटनका लागि परिचित गराएको छ।
सगरमाथा हिमाल र हिमाल आरोहण
सगरमाथा हिमाल (८,८४८.८६ मिटर) कोशी प्रदेशकै सबैभन्दा प्रमुख पर्यटकीय आकर्षण हो। यो विश्वको सबैभन्दा अग्लो हिमाल भएकाले हरेक वर्ष हजारौँ पर्यटक तथा पर्वतारोहीहरू सगरमाथा आरोहण गर्न यहाँ आइपुग्छन्। यो हिमाल आरोहण गर्न नाम्चे बजार हुँदै सगरमाथा आधार शिविर (Everest Base Camp – EBC) सम्मको ट्रेक अत्यन्तै लोकप्रिय छ।
सगरमाथा क्षेत्रको सुन्दरतामा थप आकर्षण बढाउने प्रमुख स्थलहरूमा गोक्यो ताल, कालापथ्थर, तेनजिङ-हिलारी विमानस्थल (लुक्ला), नाम्चे बजार, तामे गाउँ, तेङबोचे गुम्बा, खुम्बु हिमनदी आदि रहेका छन्।
धार्मिक पर्यटन
कोशी प्रदेश धार्मिक पर्यटकहरूको लागि पनि एक महत्वपूर्ण गन्तव्य हो। यहाँका प्रमुख धार्मिक तथा तीर्थस्थलहरू निम्नानुसार छन्:
-
पाथीभरा देवी मन्दिर (ताप्लेजुङ): पाथीभरा देवी नेपालको प्रसिद्ध धार्मिक स्थलहरूमध्ये एक हो। यो मन्दिर ताप्लेजुङ जिल्लाको उच्च पहाडी क्षेत्रमा अवस्थित छ। हिन्दू तथा बौद्ध धर्मावलम्बीहरू यो मन्दिरमा दर्शन गर्न आउने गर्छन्। विशेष गरी दसैँ, तिहार तथा अन्य महत्वपूर्ण चाडपर्वहरूमा हजारौँ भक्तजनहरूले पूजा-अर्चना गर्न यहाँ आउने गर्छन्।
-
हलेसी महादेव (खोटाङ): यसलाई 'पश्चिमको पशुपतिनाथ' पनि भनिन्छ। हिन्दू धर्मावलम्बीहरूका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण स्थल मानिने हलेसी महादेव मन्दिर खोटाङ जिल्लामा अवस्थित छ। यस मन्दिरलाई भगवान शिवको प्रमुख स्थल मानिन्छ भने यस क्षेत्र बौद्ध धर्मावलम्बीहरूका लागि पनि पवित्र स्थल मानिन्छ।
-
तेङबोचे गुम्बा (सोलुखुम्बु): तेङबोचे गुम्बा सगरमाथा क्षेत्रको सबैभन्दा ठूलो बौद्ध गुम्बा हो। यो गुम्बा धार्मिक मात्र नभई सांस्कृतिक रूपमा पनि अत्यन्तै महत्वपूर्ण मानिन्छ। यहाँ ल्होसार तथा अन्य बौद्ध पर्वहरू धूमधामका साथ मनाइन्छ।
-
दमकस्थित सानथाक्रा मन्दिर (झापा): झापामा रहेको यो मन्दिर पनि महत्वपूर्ण धार्मिक स्थलहरूमध्ये एक हो।
विश्व सम्पदा सूचीमा रहेको सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज
सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज (Sagarmatha National Park) UNESCO द्वारा विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत छ। यो निकुञ्जले हिमाली वन्यजन्तु, वनस्पति, हिमनदी, ताल तथा हिमश्रृंखलाहरूको संरक्षण गर्दछ। यहाँ पाइने प्रमुख वन्यजन्तुमा हिम चितुवा (Snow Leopard), रातो पाण्डा (Red Panda), मृग, कस्तूरी मृग (Musk Deer), डाँफे (नेपालको राष्ट्रिय चराहरू), हिमाली भेँडाहरू आदि पर्दछन्।
प्रमुख प्राकृतिक तथा पर्यटकीय स्थलहरू
कोशी प्रदेशमा अवस्थित अन्य प्राकृतिक पर्यटकीय स्थलहरू निम्नानुसार छन्:
पहाडी तथा हरियाली क्षेत्रहरू
-
इलामको अन्तुडाँडा र कन्याम: पूर्वी नेपालको इलाम जिल्ला चिया बगान, हरियाली डाँडाकाँडा तथा सुन्दर दृश्यका लागि प्रसिद्ध छ। अन्तुडाँडा नेपालकै प्रमुख सूर्योदय हेर्ने स्थानहरूमध्ये एक हो।
-
धनकुटाको भेडेटार: भेडेटार धनकुटा जिल्लाको सुन्दर पर्यटकीय गन्तव्य हो, जहाँबाट तराईदेखि हिमालयसम्मको सुन्दर दृश्यावलोकन गर्न सकिन्छ।
झरना र तालहरू
-
ह्यातुङ झरना (तेह्रथुम): ह्यातुङ झरना नेपालकै सबैभन्दा अग्लो झरना मानिन्छ।
-
पोकली झरना (ओखलढुंगा): यो नेपालकै एक प्रसिद्ध झरना हो, जसले पर्यटकहरूलाई आकर्षित गर्छ।
-
तालतलैया (सुनसरी): यो प्रदेशकै प्रसिद्ध पर्यटकीय स्थलहरूमध्ये एक हो। यो क्षेत्र जैविक विविधता तथा वन्यजन्तु अवलोकनका लागि उपयुक्त मानिन्छ।
जैविक विविधता संरक्षण क्षेत्रहरू
-
मकालु बरुण राष्ट्रिय निकुञ्ज: यो निकुञ्ज नेपालकै पाँचौं अग्लो हिमाल मकालु (८,४८५ मिटर) वरपर फैलिएको छ। यहाँ पाइने अद्वितीय वन्यजन्तु तथा वनस्पतिका कारण यो क्षेत्र पर्यटकका लागि निकै आकर्षक मानिन्छ।
-
कोशीटप्पु वन्यजन्तु आरक्ष (सुनसरी, सप्तरी, उदयपुर): यो आरक्ष नेपालकै प्रमुख चराचुरुंगी (Bird Watching) क्षेत्र हो। यहाँ दुर्लभ जातका चराहरू तथा जलचर जीवजन्तुहरू पाइन्छन्।
धार्मिक तीर्थस्थल
कोशी प्रदेश नेपालका धार्मिक र सांस्कृतिक रूपमा अत्यन्तै समृद्ध क्षेत्रहरूमध्ये एक हो। यस प्रदेशमा हिन्दू, बौद्ध, किरात, इस्लाम तथा अन्य धर्मावलम्बीहरूको धार्मिक आस्थाका प्रतीकस्वरूप थुप्रै ऐतिहासिक तथा पौराणिक महत्त्व बोकेका तीर्थस्थलहरू रहेका छन्। यी स्थानहरू न केवल धार्मिक विश्वासको केन्द्र हुन्, तर धार्मिक पर्यटन प्रवर्द्धन गर्ने महत्वपूर्ण स्थलहरू पनि हुन्।
प्रमुख धार्मिक तीर्थस्थलहरू
ताप्लेजुङको पाथिभरा देवी मन्दिर
पाथिभरा देवी मन्दिर नेपालकै एक प्रमुख शक्तिपीठ मानिन्छ। यो मन्दिर ताप्लेजुङ जिल्लामा अवस्थित छ र हिन्दू तथा किरात धर्मावलम्बीहरूको लागि विशेष श्रद्धा तथा आस्थाको केन्द्र हो। यहाँ विशेष गरी दशैं, चैते दशैं, र अन्य धार्मिक अवसरहरूमा ठूलो संख्यामा भक्तजनहरूको आगमन हुन्छ। देवी पाथिभरा ‘इच्छा पूर्ति गर्ने’ देवीको रूपमा प्रसिद्ध भएकाले यहाँ मनोकामना पूरा गर्न लाखौं श्रद्धालु दर्शन गर्न आउँछन्।
इलामको माइपोखरी
इलाम जिल्लामा रहेको माइपोखरी एक धार्मिक एवं प्राकृतिक रूपमा सुन्दर स्थल हो। यो नौ कोणका पोखरीहरूको समूह रहेको स्थान हो, जसलाई नौ दुर्गासँग सम्बन्धित मानिन्छ। हिन्दू तथा बौद्ध धर्मावलम्बीहरूको लागि यो स्थल पवित्र मानिन्छ। हरेक वर्ष विशेष गरी हरिबोधिनी एकादशीको समयमा यहाँ ठूलो मेला लाग्ने गर्छ।
झापाको अर्जुनधारा तथा सताक्षीधाम
अर्जुनधारा मन्दिर झापा जिल्लामा रहेको एक प्रमुख धार्मिक स्थल हो। यस मन्दिरलाई महाभारतकालीन अर्जुनसँग जोडेर हेरिन्छ, जहाँ अर्जुनले यहाँ तपस्या गरी गङ्गा जल प्रवाहित गराएको जनविश्वास छ। साथै, सताक्षीधाम पनि झापाको एक प्रमुख धार्मिक स्थल हो, जुन देवी सतीको शक्तिपीठ मानिन्छ।
सुनसरीका प्रमुख धार्मिक स्थलहरू
सुनसरी जिल्लामा विभिन्न महत्वपूर्ण धार्मिक स्थलहरू छन्, जसले हिन्दू तथा किरात धर्मावलम्बीहरूको गहिरो आस्था समेटेका छन्।
-
बराहक्षेत्र: यो नेपालका चार प्रमुख धार्मिक क्षेत्रहरूमध्ये एक हो। बराह अवतारको कथा अनुसार भगवान विष्णुले यहाँ शुकर (बराह) अवतार लिएर हिरण्याक्ष दैत्यको वध गरेका थिए। यहाँ हरेक वर्ष माघे संक्रान्ति तथा अन्य पर्वहरूमा ठूलो संख्यामा भक्तजनहरू दर्शन गर्न आउँछन्।
-
बूढासुब्बा मन्दिर: धरानस्थित बूढासुब्बा मन्दिर किरात धर्मावलम्बीहरूको लागि अत्यन्त पवित्र स्थल हो। यहाँ रहेका बाँसहरूमा कुनै पनि गाठो नपर्ने धार्मिक विश्वास रहिआएको छ, जसले यस स्थललाई अझ रहस्यमय बनाएको छ।
-
पिण्डेश्वरी, दन्तकाली तथा रामधुनी: यी धार्मिक स्थलहरू धरान र आसपासका क्षेत्रमा रहेका छन्। पिण्डेश्वरी मन्दिरमा महादेवको विशेष पूजाआजा गरिन्छ भने, दन्तकाली मन्दिरलाई सती देवीको दन्त (दाँत) पतन भएको स्थल मानिन्छ। रामधुनी भने रामायण कालसँग सम्बन्धित एक ऐतिहासिक स्थल हो, जहाँ रामचन्द्रले यज्ञ गरेका थिए भन्ने किंवदन्ती छ।
खोटाङको हलेसी महादेव
हलेसी महादेव मन्दिरलाई ‘पूर्वको पशुपतिनाथ’ पनि भनिन्छ। यो हिन्दू, बौद्ध तथा किरात धर्मावलम्बीहरूको साझा तीर्थस्थल हो। हिन्दू धर्मअनुसार यहाँ भगवान शिव गुप्तबास बसेका थिए भने बौद्ध धर्मअनुसार गुरु पद्मसंभवले तपस्या गरेका थिए। किरात समुदायका लागि यो स्थल महत्वपूर्ण पूजा थलो मानिन्छ। हलेसी महादेव मेला विशेष गरी शिवरात्रि र बालाचतुर्दशीका अवसरमा ठूलो संख्यामा भक्तजनहरूको आगमन हुने गर्छ।
बराह पोखरी, साल्पा पोखरी, दूधकुण्ड, कालिका देवी, छिन्ताङ देवी, कन्काई माई
कोशी प्रदेशमा अन्य थुप्रै प्रसिद्ध तीर्थस्थलहरू छन्, जसले धार्मिक पर्यटनलाई प्रवर्द्धन गर्ने काम गरेका छन्।
-
बराह पोखरी: हिन्दू धर्ममा पवित्र मानिने यो पोखरी हिन्दू देवताहरूसँग सम्बन्धित छ।
-
साल्पा पोखरी: बौद्ध तथा किरात धर्मावलम्बीहरूको लागि यो स्थल पवित्र मानिन्छ।
-
दूधकुण्ड: धार्मिक तथा पर्यटकीय रूपमा आकर्षक मानिने यस कुण्डको पानी दूधजस्तै सेतो देखिने हुनाले यसलाई दूधकुण्ड नाम दिइएको हो।
-
कालिका देवी मन्दिर: शक्ति उपासकहरूका लागि यो मन्दिर महत्वपूर्ण स्थल हो।
-
छिन्ताङ देवी: किरात समुदायको आस्थाको केन्द्र मानिने यो स्थल ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक रूपमा विशेष महत्त्व बोकेको छ।
-
कन्काई माई: झापा जिल्लामा अवस्थित यो तीर्थस्थल हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको लागि अत्यन्त श्रद्धायोग्य स्थल हो।
धार्मिक पर्यटनको प्रवर्द्धन
कोशी प्रदेशमा रहेका यी विभिन्न तीर्थस्थलहरूले धार्मिक पर्यटनमा सकारात्मक प्रभाव पारिरहेका छन्। वर्षेनी हजारौं भक्तजन तथा तीर्थयात्रीहरू यहाँ दर्शन गर्न तथा पूजा गर्न आउने गर्छन्, जसले स्थानीय व्यापार, होटल व्यवसाय तथा यातायात क्षेत्रमा आर्थिक चहलपहल बढाउँछ। सरकार तथा स्थानीय निकायहरूले धार्मिक पर्यटनको प्रवर्द्धनका लागि आधारभूत संरचनाहरू निर्माण तथा संरक्षणको कामलाई तीव्रता दिइरहेका छन्। साथै, अन्तर्राष्ट्रियस्तरमा यी धार्मिक स्थलहरूको प्रचारप्रसार गर्न सकिएमा कोशी प्रदेशलाई धार्मिक पर्यटनको प्रमुख गन्तव्यका रूपमा विकास गर्न सकिनेछ।
शिक्षा र स्वास्थ्य
कोशी प्रदेश नेपालको पूर्वी क्षेत्रमा अवस्थित एक महत्वपूर्ण प्रदेश हो, जहाँ शिक्षाको विकास तथा स्वास्थ्य सेवा विस्तारलाई प्राथमिकता दिइएको छ। यस प्रदेशमा शिक्षाको अवस्था सुधार गर्दै गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवाको पहुँच विस्तार गर्ने उद्देश्यले विभिन्न योजनाहरू कार्यान्वयन गरिएका छन्। सरकारी तथा निजी संस्थाहरूको सहकार्यमा शिक्षा र स्वास्थ्य सेवाको स्तर उकास्ने प्रयास भइरहेका छन्।
कोशी प्रदेशको शिक्षा
प्राथमिक, माध्यमिक तथा उच्च शिक्षा
कोशी प्रदेशमा विद्यालय तहदेखि उच्च शिक्षासम्मको व्यवस्था गरिएको छ। यहाँ सरकारी तथा निजी विद्यालयहरू, सामुदायिक विद्यालयहरू, मदरसा, गुरुकुल, बोर्डिङ स्कुलहरू तथा कलेजहरू सञ्चालनमा छन्। शिक्षाको गुणस्तर अभिवृद्धि गर्न विभिन्न प्रविधिहरूको प्रयोग तथा नीतिगत सुधारहरू लागु गरिएका छन्।
विद्यालय शिक्षा
कोशी प्रदेशका विभिन्न जिल्लाहरूमा सरकारी तथा निजी विद्यालयहरू सञ्चालनमा छन्, जसले विद्यार्थीलाई आधारभूत तहदेखि उच्च माध्यमिक तहसम्मको शिक्षा प्रदान गर्छन्। प्रदेश सरकारले विद्यालय शिक्षाको गुणस्तर सुधार गर्न डिजिटल प्रविधिको प्रयोग, विज्ञान तथा प्रविधि शिक्षाको प्रवर्द्धन, र प्राविधिक तथा व्यावसायिक शिक्षा प्रणालीको विस्तारलाई प्राथमिकता दिएको छ। यसले गर्दा विद्यार्थीहरूलाई आधुनिक शिक्षामा आधारित ज्ञान तथा सीप गर्न सहज भएको छ।
उच्च शिक्षा र विश्वविद्यालयहरू
उच्च शिक्षाको क्षेत्रमा कोशी प्रदेशले महत्वपूर्ण प्रगति हासिल गरेको छ। यहाँ नेपालकै प्रमुख चिकित्सा शिक्षालयहरूमध्ये एक बिपी कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान (BPKIHS, धरान) अवस्थित छ, जसले चिकित्सा शिक्षा, अनुसन्धान तथा गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा प्रदान गर्दछ।
यसैगरी, पूर्वाञ्चल विश्वविद्यालय (Purbanchal University) कोशी प्रदेशकै प्रमुख विश्वविद्यालय हो, जसले व्यवस्थापन, इन्जिनियरिङ, कृषि, कानून, स्वास्थ्य विज्ञान तथा अन्य विषयहरूमा उच्च शिक्षा प्रदान गर्दै आएको छ। साथै, त्रिभुवन विश्वविद्यालय (TU) अन्तर्गतका विभिन्न क्याम्पसहरू कोशी प्रदेशका प्रमुख शहरहरूमा अवस्थित छन्, जसले विद्यार्थीहरूलाई उच्च शिक्षाका अवसरहरू उपलब्ध गराउँदै आएका छन्।
इन्जिनियरिङ तथा प्रविधि शिक्षालाई प्रवर्द्धन गर्ने उद्देश्यले यस प्रदेशमा धरान इन्जिनियरिङ कलेज, पूर्वाञ्चल इन्जिनियरिङ कलेज, विराटनगर इन्जिनियरिङ कलेज जस्ता विभिन्न प्रतिष्ठित कलेजहरू सञ्चालनमा छन्। यी संस्थाहरूले विद्यार्थीहरूलाई व्यावहारिक तथा प्रविधिमैत्री शिक्षा प्रदान गर्दै आएका छन्।
प्राविधिक तथा व्यावसायिक शिक्षा
कोशी प्रदेशमा सीपमूलक तथा प्राविधिक शिक्षालाई विशेष प्राथमिकता दिइएको छ। CTEVT (Council for Technical Education and Vocational Training) अन्तर्गत विभिन्न प्राविधिक शिक्षालयहरू तथा तालिम केन्द्रहरू सञ्चालनमा छन्, जसले युवाहरूलाई रोजगारमुखी शिक्षा प्रदान गर्छन्।
कृषिमा आधारित शिक्षाको प्रवर्द्धन गर्नका लागि इटहरी, मोरङ, सुनसरी, धनकुटा लगायतका स्थानहरूमा कृषि तथा पशु विज्ञानका कलेजहरू स्थापना गरिएका छन्। यी शिक्षालयहरूले कृषिमा आधारित नवीनतम प्रविधि तथा व्यावसायिक सीप प्रदान गरेर युवाहरूलाई आत्मनिर्भर बनाउन सहयोग गरिरहेका छन्।
प्रमुख चुनौतीहरू
कोशी प्रदेशको शिक्षा क्षेत्रमा केही चुनौतीहरू पनि विद्यमान छन्। ग्रामीण भेगमा शिक्षाको गुणस्तर सुधार गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ, किनभने कतिपय दुर्गम स्थानहरूमा शिक्षण-सिकाइका लागि आवश्यक पूर्वाधारहरूको अभाव छ।
त्यस्तै, उच्च शिक्षा अध्ययनका लागि विद्यार्थीहरू काठमाडौँ तथा विदेश जाने प्रवृत्ति अझै पनि व्याप्त छ, जसले गर्दा प्रदेशमै उच्च शिक्षाका अवसरहरू सीमित जस्तो देखिन्छ। साथै, डिजिटल तथा प्रविधिमैत्री शिक्षाको अभावका कारण ग्रामीण क्षेत्रका विद्यार्थीहरू आधुनिक शिक्षाका प्रविधिहरूबाट वञ्चित भइरहेका छन्।
कोशी प्रदेशको स्वास्थ्य सेवा
प्रमुख स्वास्थ्य संस्थाहरू
कोशी प्रदेशमा सरकारी तथा निजी क्षेत्रबाट सञ्चालित विभिन्न अस्पतालहरू छन्, जसले स्थानीय तथा बाहिरी बिरामीहरूलाई स्वास्थ्य सेवा प्रदान गर्छन्।
बिपी कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान (BPKIHS, धरान)
बिपी कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान नेपालको प्रमुख चिकित्सा शिक्षालयहरूमध्ये एक हो। यो शिक्षण अस्पतालका रूपमा परिचित छ, जसले स्वास्थ्य सेवा, अनुसन्धान तथा चिकित्सा शिक्षाका क्षेत्रमा ख्याति कमाएको छ। नेपाल तथा विदेशबाट समेत बिरामीहरू उपचारका लागि यहाँ आउने गर्छन्।
कोशी अस्पताल (विराटनगर)
यो प्रदेशकै सबैभन्दा ठूलो सरकारी अस्पतालमध्ये एक हो। यहाँ दैनिक हजारौँ बिरामीहरूले उपचार सेवा लिन्छन्। कोशी अस्पतालले सर्वसाधारणलाई सुलभ तथा गुणस्तरीय उपचार सेवा प्रदान गर्दै आएको छ।
विराट मेडिकल कलेज
विराट मेडिकल कलेज एक निजी मेडिकल कलेज हो, जसले चिकित्सा शिक्षा तथा स्वास्थ्य सेवा प्रदान गर्छ। यहाँ चिकित्साशास्त्रका विद्यार्थीहरूले अध्ययन गर्छन्, साथै सर्वसाधारणका लागि स्वास्थ्य उपचार सेवा पनि उपलब्ध गराइन्छ।
धरान घोपा क्याम्प
पूर्व ब्रिटिस गोर्खा सैनिकहरूका लागि स्थापना गरिएको यो अस्पताल हाल सर्वसाधारणलाई समेत सेवा प्रदान गरिरहेको छ। यसले कोशी प्रदेशका विभिन्न जिल्लाहरूमा स्वास्थ्य सेवाको पहुँच विस्तार गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ।
अन्य प्रमुख अस्पतालहरू
यस प्रदेशका अन्य महत्वपूर्ण स्वास्थ्य संस्थाहरूमा इटहरी अस्पताल, झापा अस्पताल, धनकुटा अस्पताल, ताप्लेजुङ अस्पताल, खाँदबारी अस्पताल लगायत विभिन्न जिल्ला तथा प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रहरू समावेश छन्। यी अस्पतालहरू स्थानीय तहका बिरामीहरूलाई आधारभूतदेखि विशिष्टीकृत स्वास्थ्य सेवा प्रदान गर्दै आएका छन्।
स्वास्थ्य सेवाको चुनौतीहरू
कोशी प्रदेशमा स्वास्थ्य सेवा क्षेत्रले केही चुनौतीहरू सामना गरिरहेको छ। ग्रामीण भेगमा अझै पनि आधुनिक स्वास्थ्य सेवा पुग्न सकेको छैन। यसका साथै, विशेषज्ञ चिकित्सकहरूको अभाव रहेको छ, जसले गर्दा जटिल स्वास्थ्य समस्याहरूका लागि बिरामीहरूलाई काठमाडौं वा भारतसम्म जानुपर्ने अवस्था छ।
स्वास्थ्य संरचनामा अझै सुधार आवश्यक छ, विशेष गरी गाउँ तथा टोलस्तरमा स्वास्थ्य चौकीहरूलाई आवश्यक पूर्वाधार तथा जनशक्ति उपलब्ध गराउन जरुरी छ। साथै, सर्पदंश उपचार केन्द्र, मातृ तथा शिशु स्वास्थ्य केन्द्रहरू ग्रामीण क्षेत्रमा आवश्यक देखिएको छ, किनभने ग्रामीण क्षेत्रमा मातृ मृत्युदर र नवजात शिशु मृत्युदर अझै पनि उच्च छ।
स्वास्थ्य सेवाको सुधारका प्रयासहरू
स्वास्थ्य सेवाको सुधारका लागि प्रदेश सरकारले विभिन्न उपायहरू अवलम्बन गरिरहेको छ। टेलिमेडिसिन तथा डिजिटल स्वास्थ्य सेवाको विस्तार गर्ने योजनाहरू अघि सारिएको छ, जसले दुर्गम भेगका बिरामीहरूलाई गुणस्तरीय सेवा प्रदान गर्न सकिन्छ।
प्रदेशभर प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रहरूको संख्या बढाउँदै गुणस्तरीय सेवा प्रदान गर्ने नीति अवलम्बन गरिएको छ। साथै, खोप तथा मातृ-शिशु स्वास्थ्य कार्यक्रमलाई प्राथमिकता दिइएको छ, जसले नवजात शिशु मृत्युदर तथा मातृ मृत्युदरलाई न्यूनीकरण गर्न मद्दत गर्नेछ।
आर्थिक व्यवसायहरू
कोशी प्रदेश नेपालको एक प्रमुख आर्थिक केन्द्र हो, जहाँ विभिन्न व्यवसायिक गतिविधिहरू सञ्चालनमा रहेका छन्। यस प्रदेशको भौगोलिक विविधता, प्राकृतिक स्रोतहरू, श्रम शक्ति, र पूर्वाधारहरूले यहाँका आर्थिक क्रियाकलापहरूलाई प्रवर्द्धन गर्ने महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्। कोशी प्रदेशका प्रमुख आर्थिक व्यवसायहरू निम्नानुसार छन्:
कृषि तथा पशुपालन
कोशी प्रदेशको अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड कृषि हो। यहाँका विभिन्न भू-भागअनुसार विविध प्रकारका खेती गरिन्छ।
तराई क्षेत्रमा धान, गहुँ, मकै, उखु, तोरी, दलहन, तरकारी तथा फलफूलको व्यावसायिक खेती गरिन्छ। पहाडी क्षेत्रमा मकै, कोदो, फापर, गहुँ, चिया, अलैँची, अदुवा, अम्बा, किवी, कागती आदि बालीहरू उत्पादन गरिन्छ।
पशुपालनसमेत यहाँको महत्वपूर्ण व्यवसाय हो। गाई, भैंसी, बाख्रा, भेँडा, चौरी, कुखुरा पालन गरिन्छ। दुग्ध उत्पादन, मासु उत्पादन, अण्डा उत्पादनले स्थानीय बजार तथा औद्योगिक क्षेत्रलाई आपूर्ति गर्दै आएको छ।
उद्योग तथा व्यापार
कोशी प्रदेशमा विभिन्न प्रकारका साना, ठूला तथा घरेलु उद्योगहरू सञ्चालनमा रहेका छन्।
कृषि आधारित उद्योगहरूमा चिनी उद्योग, तेल उद्योग, चिया प्रशोधन उद्योग, फलफूल तथा तरकारी प्रशोधन उद्योग पर्छन्।
वस्त्र तथा हस्तकला उद्योगअन्तर्गत ऊनजन्य उत्पादन, ढाका तथा हस्तकलाको व्यवसाय राम्रोसँग फस्टाएको छ।
निर्माण सामग्री उद्योगका रूपमा इँटा उद्योग, सिमेन्ट उद्योग, र फर्निचर उद्योग महत्त्वपूर्ण रहेका छन्।
यसका अतिरिक्त, विराटनगर, इटहरी, धरान, दमक लगायतका शहरहरू औद्योगिक तथा व्यापारिक केन्द्रका रूपमा विकसित भएका छन्।
पर्यटन व्यवसाय
कोशी प्रदेशमा प्राकृतिक सौन्दर्य, धार्मिक स्थल तथा साहसिक पर्यटनको अपार सम्भावना छ।
सोलुखुम्बुमा अवस्थित सगरमाथा आधार शिविर पर्यटकहरूको प्रमुख आकर्षण हो।
धार्मिक पर्यटनका लागि ताप्लेजुङको पाथीभरा मन्दिर, खोटाङको हलेसी महादेव, र धरानको बुढासुब्बा मन्दिर प्रसिद्ध छन्।
प्राकृतिक पर्यटनका लागि इलामको चिया बगान, कोशी टप्पु वन्यजन्तु आरक्ष, कन्याम, सन्दकपुर, र दूधपोखरी प्रमुख गन्तव्यहरू हुन्।
साहसिक पर्यटनमा ट्रेकिङ, पदयात्रा, जलयात्रा (र्याफ्टिङ), पर्वतारोहण, प्याराग्लाइडिङ जस्ता गतिविधिहरू लोकप्रिय छन्।
व्यापार तथा सेवा क्षेत्र
कोशी प्रदेशको मुख्य शहरहरूमा व्यापारिक तथा सेवा क्षेत्र तीव्र रूपमा विस्तार भइरहेको छ।
खुद्रा तथा थोक व्यापारका रूपमा खाद्यान्न, लत्ताकपडा, इलेक्ट्रोनिक्स, फर्निचर आदि वस्तुको व्यापार व्यापक रूपमा फैलिएको छ।
वित्तीय सेवा क्षेत्रअन्तर्गत विभिन्न सरकारी तथा निजी बैंक, सहकारी संस्था, माइक्रोफाइनान्सहरू सञ्चालनमा रहेका छन्।
शिक्षा तथा स्वास्थ्य सेवामा निजी तथा सरकारी शिक्षण संस्थाहरू, अस्पताल, क्लिनिक, र औषधि उद्योगहरू महत्त्वपूर्ण रूपमा योगदान पुर्याइरहेका छन्।
जलस्रोत तथा जलविद्युत्
कोशी प्रदेशमा जलविद्युत् उत्पादनका लागि धेरै सम्भावनाहरू रहेका छन्।
मुख्य जलविद्युत् आयोजना अन्तर्गत कोशी, अरुण, तमोर, र सुनकोशी नदीहरूमा जलविद्युत् परियोजनाहरू निर्माण भइरहेका छन्।
सिंचाइका लागि विराटनगर, सुनसरी, झापा लगायतका क्षेत्रमा कोशी सिँचाइ आयोजनाले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ।
सञ्चार तथा सूचना प्रविधि व्यवसाय
सञ्चार तथा सूचना प्रविधिको क्षेत्रमा पनि कोशी प्रदेश तीव्र रूपमा अगाडि बढिरहेको छ।
नेपाल टेलिकम, एनसेल तथा अन्य कम्पनीहरूले इन्टरनेट तथा मोबाइल सेवाको विस्तार गरेका छन्।
डिजिटल व्यवसाय, वेबसाइट विकास, ग्राफिक्स डिजाइन, सफ्टवेयर विकास जस्ता सूचना प्रविधिसँग सम्बन्धित व्यवसायहरू विस्तार हुँदै गएका छन्।
यातायात तथा भौतिक पूर्वाधार व्यवसाय
कोशी प्रदेशमा यातायात तथा पूर्वाधार निर्माणको कार्य तीव्र गतिमा भइरहेको छ।
पूर्व-पश्चिम राजमार्ग, मदन भण्डारी मार्ग, अरुण कोरिडोर जस्ता मुख्य सडक मार्गहरू निर्माण भइसकेका छन्।
विमान सेवाका लागि विराटनगर विमानस्थल, तुम्लिङटार विमानस्थल, र ताप्लेजुङ विमानस्थल सञ्चालनमा रहेका छन्।
शहरीकरणको विस्तारसँगै घरजग्गा कारोबार, भवन निर्माण तथा निर्माण सामग्रीको व्यवसायसमेत फस्टाउँदै गएको छ।
यसरी, कोशी प्रदेशमा कृषि, उद्योग, व्यापार, पर्यटन, जलविद्युत्, सूचना प्रविधि, र यातायात क्षेत्रमा तीव्र आर्थिक गतिविधिहरू भइरहेका छन्, जसले प्रदेशको समग्र आर्थिक समृद्धिमा टेवा पुर्याइरहेको छ।
यातायात
कोशी प्रदेश नेपालकै प्रमुख व्यापारिक तथा औद्योगिक क्षेत्रहरूमध्ये एक भएकाले यहाँ यातायात पूर्वाधारको विकास महत्वपूर्ण रहेको छ। यस प्रदेशमा सडक, हवाई तथा सार्वजनिक यातायातका विभिन्न माध्यमहरू उपलब्ध छन्। यातायात पूर्वाधारको विस्तारले यस क्षेत्रको आर्थिक, सामाजिक तथा शैक्षिक विकासमा सकारात्मक प्रभाव पारिरहेको छ।
सडक यातायात
कोशी प्रदेशमा राजमार्ग, सहायक राजमार्ग तथा ग्रामीण सडकहरूको जालो विस्तार भइरहेको छ। मुख्य राजमार्गहरूले प्रदेशका प्रमुख शहरहरूलाई देशका अन्य भागहरूसँग जोड्ने काम गरेका छन्।
प्रमुख राजमार्गहरू
पूर्व-पश्चिम राजमार्ग (महेन्द्र राजमार्ग)
नेपालको प्रमुख राजमार्गहरूमध्ये एक महेन्द्र राजमार्ग कोशी प्रदेशको झापा, मोरङ, सुनसरी लगायतका जिल्ला पार गर्दै जान्छ। यस राजमार्गले प्रदेशभर यातायात सञ्चालन गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। व्यापार, उद्योग तथा कृषि क्षेत्रको विकासमा यसको ठूलो योगदान रहेको छ।
कोशी लोकमार्ग
यो लोकमार्ग धरान, धनकुटा, भोजपुर, संखुवासभा हुँदै चीनको सिमाना किमाथांका जोड्ने महत्वपूर्ण सडक मार्ग हो। यसले नेपाल-चीन व्यापार प्रवर्द्धनमा सहयोग गर्ने अपेक्षा गरिएको छ। साथै, दुर्गम पहाडी क्षेत्रमा यातायात सहज बनाउने उद्देश्यले यो मार्गको स्तरोन्नति भइरहेको छ।
बीपी राजमार्ग
बीपी राजमार्गले काठमाडौंदेखि धरानसम्मको दूरी छोट्याएर आवतजावतलाई सहज बनाएको छ। यसले काठमाडौंलाई कोशी प्रदेशका विभिन्न स्थानहरूसँग जोड्ने मुख्य मार्गको रूपमा भूमिका खेलेको छ। व्यापार तथा पर्यटन प्रवर्द्धनका दृष्टिले पनि यो मार्ग महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।
पुष्पलाल (मध्यपहाडी) लोकमार्ग
नेपालको पहाडी भेगमा पूर्व-पश्चिम रूपमा फैलिएको यो लोकमार्गले कोशी प्रदेशका पहाडी जिल्लाहरूलाई आपसमा जोड्ने काम गर्छ। दुर्गम क्षेत्रमा यातायातको पहुँच विस्तार गर्ने लक्ष्यसहित यस लोकमार्गको निर्माण तथा स्तरोन्नति भइरहेको छ।
ग्रामीण तथा स्थानीय सडकहरू
कोशी प्रदेशका पहाडी तथा दुर्गम क्षेत्रहरूमा कच्ची सडकहरूको निर्माण हुँदै गएको छ। तर, वर्षायाममा कतिपय ग्रामीण सडकहरू अवरुद्ध हुने समस्या रहन्छ। यसलाई समाधान गर्न सरकारले ग्रामीण भेगमा पनि पक्की सडक निर्माण गर्ने योजना अघि बढाइरहेको छ।
सार्वजनिक यातायात
बस तथा माइक्रोबस सेवा
कोशी प्रदेशमा लामो तथा छोटो दूरीका बस सेवाहरू उपलब्ध छन्। धरान, विराटनगर, इटहरी, दमक लगायतका प्रमुख शहरहरूमा बस तथा माइक्रोबस सेवा सहज रूपमा सञ्चालनमा छन्। निजी तथा सरकारी बस सेवाहरूको विस्तार भइरहेका कारण यात्रुहरूको सुविधामा वृद्धि भएको छ।
ट्याक्सी तथा अटो रिक्सा सेवा
विराटनगर, धरान, इटहरीजस्ता शहरी क्षेत्रमा ट्याक्सी तथा अटो रिक्सा लोकप्रिय यातायातका साधनहरू हुन्। यी सेवाहरूले यात्रुहरूलाई छोटो तथा मध्यम दूरीका यात्रा सहज बनाउन मद्दत पुर्याउँछन्। ट्याक्सी तथा अटो रिक्सा सेवाहरूको संख्यामा वृद्धि भएसँगै यातायात व्यवस्थापनलाई थप व्यवस्थित बनाउने आवश्यकता देखिन्छ।
मोटरसाइकल तथा निजी सवारी
कोशी प्रदेशका प्रमुख शहरहरूमा मोटरसाइकल तथा निजी सवारी साधनको प्रयोग उल्लेखनीय रूपमा वृद्धि भएको छ। सडकहरूको विकाससँगै निजी सवारी साधनहरूको संख्या बढ्दै गएको छ। तर, सवारीसाधनको अत्यधिक संख्याले ट्राफिक जाम तथा पार्किङ समस्यालाई निम्त्याएको छ।
हवाई यातायात
प्रमुख विमानस्थलहरू
विराटनगर विमानस्थल
यो प्रदेशकै प्रमुख व्यावसायिक विमानस्थल हो। यहाँबाट काठमाडौं, भद्रपुर, नेपालगञ्ज लगायतका स्थानहरूमा नियमित हवाई सेवा उपलब्ध छ। साथै, यस विमानस्थललाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा स्तरोन्नति गर्ने योजनाहरू अगाडि बढाइएको छ।
तुम्लिङटार विमानस्थल (संखुवासभा)
यो विमानस्थल खासगरी संखुवासभा तथा आसपासका पहाडी जिल्लाका यात्रुहरूका लागि महत्वपूर्ण छ। यहाँबाट काठमाडौंका लागि नियमित हवाई उडान सञ्चालन हुन्छ।
चन्द्रगढी विमानस्थल (झापा)
कोशी प्रदेशको झापा जिल्लामा अवस्थित यो विमानस्थल प्रदेशकै महत्वपूर्ण हवाई केन्द्रहरूमध्ये एक हो। यस विमानस्थललाई अन्तर्राष्ट्रिय उडानका लागि समेत प्रयोग गर्ने सम्भावना रहेको छ।
हवाई यातायातका चुनौतीहरू
हवाई सेवाको लागत महँगो हुँदा सर्वसाधारणको पहुँच सीमित रहेको छ। साथै, खराब मौसमका कारण उडान अवरुद्ध हुने समस्या यथावत् छ। हवाई सेवाको विस्तार तथा स्तरोन्नतिमा थप लगानी आवश्यक रहेको छ।
यातायात क्षेत्रका चुनौतीहरू तथा सुधारका प्रयासहरू
प्रमुख चुनौतीहरू
-
पहाडी तथा दुर्गम क्षेत्रहरूमा सडक तथा यातायात पूर्वाधारको अभाव रहेको छ।
-
वर्षायाममा पहिरो तथा बाढीका कारण यातायात सेवा अवरुद्ध हुने समस्या दोहोरिरहन्छ।
-
शहरी क्षेत्रमा ट्राफिक जाम तथा पार्किङको समस्या बढ्दै गएको छ।
-
सार्वजनिक यातायातको सेवास्तर सुधार गर्नुपर्ने आवश्यकता महसुस गरिएको छ।
सुधारका प्रयासहरू
-
राजमार्ग तथा स्थानीय सडकहरूको स्तरोन्नति गर्ने योजनाहरू कार्यान्वयन भइरहेका छन्।
-
ग्रामीण भेगमा पुल तथा पक्की सडकहरूको विस्तार गरिँदैछ।
-
टेलिफेरिक तथा केबुलकार जस्ता वैकल्पिक यातायात सेवा सञ्चालनका सम्भावनाहरूको खोजी भइरहेको छ।
-
सार्वजनिक यातायातलाई थप व्यवस्थित तथा प्रभावकारी बनाउन नीतिगत सुधार तथा लगानीको वृद्धि आवश्यक देखिएको छ।
कोशी प्रदेशमा यातायातको निरन्तर विकासले यस क्षेत्रको समग्र सामाजिक तथा आर्थिक विकासलाई टेवा पुर्याउने अपेक्षा गरिएको छ। यातायात पूर्वाधारको गुणस्तर सुधार गर्दै यसलाई अझै व्यवस्थित बनाउने प्रयास आवश्यक छ।
सामाजिक तथा आर्थिक अवस्था
कोशी प्रदेश नेपालको पूर्वी भागमा अवस्थित एक समृद्ध प्रदेश हो, जसमा भौगोलिक विविधता, प्राकृतिक स्रोतहरू, औद्योगिक विकास, पर्यटन, कृषि, व्यापार तथा सेवाका क्षेत्रहरू महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। यस प्रदेशको सामाजिक तथा आर्थिक अवस्था विभिन्न कारकहरूबाट प्रभावित छ, जसले यसको समग्र विकासलाई परिभाषित गर्छ।
सामाजिक अवस्था
कोशी प्रदेशको सामाजिक अवस्था विविधतापूर्ण छ। यहाँ विभिन्न जातजाति, भाषा, धर्म तथा संस्कृतिका मानिसहरू बसोबास गर्छन्। सामाजिक संरचना, शिक्षा, स्वास्थ्य, संस्कृति र समावेशी विकास यस प्रदेशको सामाजिक अवस्थाका मुख्य पक्षहरू हुन्।
जातीय विविधता र भाषा
कोशी प्रदेशमा विभिन्न जातजातिहरूको बसोबास छ, जसमा प्रमुख रूपमा राई, लिम्बू, मगर, क्षेत्री, ब्राह्मण, धामी, झापा क्षेत्रका राजबंशी, थारु, मुसहर, यादव, मुस्लिम, नेवार, गुरुङ आदि समावेश छन्। यी समुदायहरूले आ-आफ्नो परम्परा, भाषा, धर्म, संस्कार तथा संस्कृति जगेर्ना गर्दै आएका छन्। प्रमुख भाषाहरूमा नेपाली, मैथिली, लिम्बू, राई, थारु, राजबंशी, भोजपुरी, तामाङ आदि समावेश छन्।
शिक्षा र मानव विकास
शिक्षाको क्षेत्रमा कोशी प्रदेशले महत्वपूर्ण प्रगति गरेको छ। विराटनगर, धरान, इटहरी, दमक, धनकुटा, इलाम लगायतका शहरहरूमा शिक्षण संस्थाहरूको राम्रो व्यवस्था छ। त्रिभुवन विश्वविद्यालयअन्तर्गतका कलेजहरू, वी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान (BPKIHS), पशु विज्ञान अनुसन्धान केन्द्र, प्राविधिक शिक्षालयहरू जस्ता संस्थाहरूले शिक्षाको विकासमा योगदान पुर्याएका छन्। शिक्षाको पहुँच विस्तार भए तापनि ग्रामीण भेगहरूमा अझै गुणस्तरीय शिक्षा सुनिश्चित गर्न चुनौती छ।
स्वास्थ्य सेवा र सामाजिक सुरक्षा
कोशी प्रदेशको स्वास्थ्य सेवा प्रणाली अन्य प्रदेशको तुलनामा राम्रै मानिन्छ। वी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान (धरान), कोशी अस्पताल (विराटनगर) तथा विभिन्न निजी तथा सरकारी अस्पतालहरूले उच्चस्तरीय स्वास्थ्य सेवा प्रदान गरिरहेका छन्। यद्यपि, ग्रामीण क्षेत्रहरूमा अझै पूर्ण स्वास्थ्य सुविधा नपुगेको देखिन्छ।
सामाजिक संरचना र समावेशिता
कोशी प्रदेश सामाजिक रूपमा समावेशी विकासतर्फ अघि बढ्दैछ। महिलाहरूको सहभागिता बढ्दै गएको छ भने दलित, जनजाति, मधेसी तथा अन्य पिछडिएका वर्गहरूको सामाजिक तथा आर्थिक उत्थानका लागि विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालन भएका छन्।
आर्थिक अवस्था
कोशी प्रदेश नेपालको एक प्रमुख आर्थिक केन्द्र हो। यहाँ कृषि, उद्योग, व्यापार, पर्यटन, जलस्रोत, सेवा क्षेत्र लगायत विभिन्न आर्थिक गतिविधिहरू चलिरहेका छन्।
कृषि तथा पशुपालन
कोशी प्रदेशको अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड कृषि हो।
-
तराई क्षेत्रमा धान, गहुँ, मकै, उखु, तोरी, दलहन, फलफूल तथा तरकारीको व्यावसायिक खेती हुन्छ।
-
पहाडी क्षेत्रमा चिया, अलैँची, अदुवा, कागती, अम्बा, किवी, कोदो, फापर जस्ता बालीहरू खेती गरिन्छ।
-
पशुपालनका क्षेत्रमा गाई, भैंसी, बाख्रा, कुखुरा पालनको व्यवसाय फस्टाउँदै गइरहेको छ, जसले दुग्ध उत्पादन, मासु उत्पादन तथा अण्डा उत्पादनमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएको छ।
उद्योग तथा व्यापार
कोशी प्रदेशमा साना, ठूला तथा घरेलु उद्योगहरू सञ्चालित छन्।
-
कृषि आधारित उद्योगमा चिनी उद्योग, चिया प्रशोधन उद्योग, तेल उद्योग, फलफूल तथा तरकारी प्रशोधन उद्योग पर्दछन्।
-
वस्त्र तथा हस्तकला उद्योगमा ढाका कपडा, ऊनजन्य उत्पादन, काठका सामग्रीहरू समावेश छन्।
-
निर्माण सामग्री उद्योगमा इँटा उद्योग, सिमेन्ट उद्योग, फर्निचर उद्योग जस्ता व्यवसाय फस्टाउँदै गइरहेका छन्।
-
विराटनगर, इटहरी, धरान, दमक लगायतका शहरहरू औद्योगिक तथा व्यापारिक केन्द्रका रूपमा विकसित भएका छन्।
पर्यटन व्यवसाय
कोशी प्रदेशको प्राकृतिक सौन्दर्य, धार्मिक स्थल तथा साहसिक पर्यटनले पर्यटक आकर्षित गरिरहेको छ।
-
प्रमुख प्राकृतिक गन्तव्यहरूमा सगरमाथा आधार शिविर, सन्दकपुर, इलामको चिया बगान पर्दछन्।
-
धार्मिक स्थलहरूमा पाथीभरा मन्दिर, हलेसी महादेव, बुढासुब्बा मन्दिर प्रमुख आकर्षणको केन्द्र रहेका छन्।
-
साहसिक पर्यटनका लागि ट्रेकिङ, पर्वतारोहण, प्याराग्लाइडिङ, जलयात्रा (र्याफ्टिङ) जस्ता गतिविधिहरू चलाइँदैछन्।
व्यापार तथा सेवा क्षेत्र
कोशी प्रदेशको व्यापार तथा सेवा क्षेत्र तीव्र रूपमा विस्तार भइरहेको छ।
-
विभिन्न सरकारी तथा निजी बैंक, सहकारी संस्था तथा माइक्रोफाइनान्सहरूले वित्तीय सेवा प्रदान गरिरहेका छन्।
-
खाद्यान्न, लत्ताकपडा, इलेक्ट्रोनिक्स, फर्निचर जस्ता सामानहरूको खुद्रा तथा थोक व्यापार राम्रोसंग चलिरहेको छ।
-
शिक्षा तथा स्वास्थ्य सेवाका क्षेत्रमा निजी तथा सरकारी शिक्षण संस्थाहरू, अस्पताल, क्लिनिक, औषधि उद्योगहरू सञ्चालनमा छन्।
जलस्रोत तथा जलविद्युत्
कोशी प्रदेश जलविद्युत् उत्पादनका लागि धेरै सम्भावनाहरू बोकेको प्रदेश हो।
-
कोशी, अरुण, तमोर, सुनकोशी नदीहरूमा जलविद्युत् परियोजनाहरू निर्माण भइरहेका छन्।
-
कोशी सिँचाइ आयोजनाले कृषि उत्पादनमा टेवा पुर्याइरहेको छ।
यातायात तथा भौतिक पूर्वाधार व्यवसाय
कोशी प्रदेशमा यातायात तथा भौतिक पूर्वाधार क्षेत्र तीव्र रूपमा विकास भइरहेको छ।
-
सडक सञ्जालमा पूर्व-पश्चिम राजमार्ग, मदन भण्डारी मार्ग, अरुण कोरिडोर जस्ता सडकहरू निर्माण भएका छन्।
-
विमानसेवामा विराटनगर विमानस्थल, तुम्लिङटार विमानस्थल, ताप्लेजुङ विमानस्थल सञ्चालनमा छन्।
-
शहरीकरणसँगै घरजग्गा कारोबार, भवन निर्माण तथा निर्माण सामग्रीको व्यापार फस्टाउँदै गएको छ।
- ●नागढुंगा–सिस्नेखोला सुरुङ मार्ग
- ●थापाथली सुकुम्बासी बस्ती
- ●शीतल निवास
- ●त्रिभुवन विश्वविद्यालय अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट मैदान
- ●ह्वाइट हाउस
- ●न्यू योर्क सिटी
- ●द पेण्टागन
- ●गाजा स्ट्रिप
- ●उदयपुर जिल्ला कारागार
- ●तेह्रथुम जिल्ला कारागार
- ●ताप्लेजुङ जिल्ला कारागार
- ●सङ्खुवासभा जिल्ला कारागार
- ●पाँचथर जिल्ला कारागार
- ●ओखलढुंगा जिल्ला कारागार
- ●झापा जिल्ला कारागार
ज्योतिषहरू
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल
राशिफल लोड हुँदैछ...
मुख्य समाचार
Loading footer...